Изге Язма: Рәсүлләр
Author: Институт перевода Библии
Date: 2019-04-18T11:48:07.569247+00:00

Изге Язма

Изге Язма

1. Рәсүлләр
2. Сүзлек
3. Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
4. Исраилнен Унике Тармагы

5. Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

6. Географик Карталар

Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

Рәсүлләр

Рәсүлләрнең эшләре

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

1

11-2Беренче китабымда мин сиңа, Тәүфил, Гайсәнең хезмәт итә башлаган вакытыннан күккә алынган көненә кадәр барлык кылган гамәлләре һәм өйрәткәннәре турында язган идем. Күккә алынганчы, Ул сайлап алган рәсүлләренә Изге Рух аркылы әмерләрен бирде+. 3Газап чиккәннән соң, күп санлы хак дәлилләр белән Гайсә Үзенең тере икәнен исбат итте, кырык көн буена рәсүлләргә күренеп торды һәм Аллаһы Патшалыгы хакында сөйләде+.

Гайсәнең күккә ашуы

4Көннәрнең берендә рәсүлләр белән ашап утырганда, Гайсә аларга шундый әмер бирде:

– Иерусалимнән китмәгез, Ата вәгъдә иткән бүләкне көтегез. Мин сезгә ул турыда сөйләгән идем инде+. 5Яхъя суга чумдырды, ә сезне, берничә көн үткәч, Изге Рухка чумдырырлар+.

6Бергә җыелгач, шәкертләр Гайсәдән:

– Хакимебез! Син Исраил патшалыгын шушы вакытта яңадан торгызачаксыңмы? – дип сорадылар+.

7Ул исә аларга:

– Ата Үз хакимлеге белән билгеләгән вакыт һәм мизгелләрне белү сезнең эшегез түгел, – диде. –+
8Әмма сез, үзегезгә Изге Рух иңгәч, кодрәт алачаксыз һәм Иерусалимдә, бөтен Яһүдиядә, Самареядә һәм, хәтта дөньяның читенә кадәр барып җитеп, һәркайда Миңа шаһит булачаксыз+.

9Шушы сүзләрне әйткәч, Гайсә аларның күз алдында күккә күтәреп алынды һәм болыт Аны күз алларыннан алып китте+. 10Гайсәнең күтәрелүен күзәтеп, күккә текәлеп карап торганда, кинәт алар янында актан киенгән ике ир заты пәйда булды+.

11– Гәлиләя ирләре! Ник сез күккә текәлеп карап торасыз? Яныгыздан күккә ашкан бу Гайсә күз алдыгызда ничек күтәрелгән булса, яңадан шул ук рәвешле киләчәк, – диделәр алар+.

Яһүдә урынына рәсүл сайлау

12Шуннан соң шәкертләр Зәйтүн тавы дип аталган бу таудан Иерусалимгә кайттылар. Зәйтүн тавы Иерусалимнән бер шимбә көнлек юл[*] ераклыгында иде+. 13Кайтып җиткәч, үзләре тукталган өске каттагы бүлмәгә керделәр. Анда Петер, Ягъкуб, Яхъя, Әндри, Филип, Томас, Бартулумай, Маттай, Һалфай углы Ягъкуб, Көрәшче Шимун[*] һәм Ягъкуб углы Яһүдә бар иде+. 14Алар һәрвакыт барысы бергә дога кыла иделәр. Кайбер хатыннар, Гайсәнең анасы Мәрьям һәм Аның энеләре дә алар белән иде+.

15Шул көннәрнең берсендә бергә җыелган имандашлар арасыннан Петер торып басты. Анда йөз егермегә якын кеше бар иде.

16– Имандашларым, – дип сүз башлады ул. – Изге Рух Яһүдә хакында Давыт аркылы алдан әйткән. Изге язмадагы ул сүзләр тормышка ашырга тиеш иде. Гайсәне кулга алырга килгән кешеләрне Яһүдә алып килгән булган+. 17Ул безнең беребез булып саналды, хезмәтебездә катнашу өчен сайланган иде, – диде Петер+.

18Ә Яһүдә хәрәм акчага җир сатып алган, шул җирдә егылып, аның эче ярылган һәм барлык эчке әгъзалары тышка агып чыккан. 19Бу хәл бөтен Иерусалим халкына билгеле булды, шуңа күрә дә ул җир аларның телендә «Акелдама», ягъни «Канлы җир» дип атала башлады+.

20«Зәбур»[*] китабында болай язылган:

«Аның торагы ташландык булсын,
эчендә яшәүче булмасын»[*],

һәм:

«Аның вазифасын башка берәү алсын»[*]+.

21-22Шуңа күрә Яһүдә урынына безгә башка кеше кушылырга тиеш. Хакимебез Гайсә яныбызда булган вакытта – Яхъя Аны суга чумдырган көннән Аның күккә күтәрелгән көненә кадәр – бу кешенең һәрвакыт безнең белән булуы шарт. Ул Гайсәнең үледән терелтелгәнлегенә безнең белән бергә шаһит булсын, – диде Петер+.

23Ике кешене: Барсаб дип аталучы Йосыфны (аны тагын Юсты дип тә атыйлар) һәм Маттиасны тәкъдим иттеләр+.

24-25– Хакимебез! Син бар кешеләрнең йөрәкләрен беләсең. Яһүдә үзенә тиеш булган урынга китте. Ул калдырган бу хезмәт урынын һәм рәсүллекне кабул итү өчен, Син шушы икәүнең кайсын сайладың? Шуны күрсәт, – дип дога кылдылар+.

26Аннары алар жирәбә салдылар. Жирәбә Маттиаска чыкты, һәм ул унбер рәсүл исәбенә кертелде+.

2

Изге Рухның иңүе

2^1Илленче көн бәйрәме җиткәндә, имандашлар барысы бергә иделәр+. 2Кинәт күктән көчле җил искәнгә охшаш тавыш ишетелде һәм ул алар булган йортны тутырды. 3Имандашлар арасында ялкын телләре кебек нәрсәләр күренде, һәм ул телләр аларның һәрберсенә берәрләп кунды+. 4Барысы да Изге Рух белән сугарылдылар һәм Изге Рух биргән сүзләр белән башка телләрдә сөйли башладылар+.

5Иерусалимдә исә җир йөзендәге һәр халыктан килгән диндар яһүдиләр яши иде. 6Бу тавышка җыелган халык аптырады, чөнки һәркем үз телендә сөйләнүен ишетте. 7Алар хәйран калдылар һәм, шаккатып:

– Бу сөйләүчеләр барысы да Гәлиләядән түгелме соң? – диделәр. – 8Ничек инде һәрберебез үз туган телендә сөйләүне ишетә? 9Безнең арабызда пәртиялеләр, мадайлылар, эламлылар, Месопотамиядә, Яһүдиядә, Кәппәдүкиядә, Понтта, Асия өлкәсендә[*], 10Фрүгиядә, Памфулиядә, Мисырда һәм Ливиянең Күринигә якын өлешләрендә яшәүчеләр, Римнан килүчеләр, 11арабызда яһүдиләр һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән кешеләр, критлылар һәм Гарәпләр җиреннән килгәннәр бар. Аллаһының бөек эшләре турындагы сөйләүләрен барыбыз да үз телләребездә ишетәбез!+

12Барысы да хәйран калдылар һәм, аптырашып, бер-берсенә: «Бу нәрсәне аңлата икән?» – диештеләр. 13Ә кайберләре: «Алар шәраб эчеп исергәннәр», – дип көлделәр+.

Петернең Илленче көн бәйрәмендә сөйләгән нотыгы

14Шунда Петер унбер рәсүл белән бергә торып басты һәм кычкырып сөйли башлады:

– Яһүдиләр һәм Иерусалимдә яшәүчеләр! Мин сезгә моның нәрсә икәнен аңлатырмын. Сүзләремне игътибар белән тыңлагыз, – диде ул халыкка. – 15Алар, сез уйлаганча, исерек түгел, хәзер сәгать иртәнге тугызынчы[*] гына бит әле. 16Бу – Йоил пәйгамбәр аркылы алдан әйтелгән хәл:+

17«Соңгы көннәрдә, – ди Аллаһы, –
һәр кешегә Мин Үземнең Рухымны яудырырмын:
угылларыгыз вә кызларыгыз пәйгамбәрлек кылыр,
егетләрегезгә Аллаһыдан күренешләр иңәр,
өлкәннәрегез гаиптән хәбәр бирүче төшләр күрер+.

18Ул көннәрдә кол ирләр белән кол хатыннарыма да

Үземнең Рухымны яудрырмын,
һәм алар пәйгамбәрлек кылыр.

19-20Раббының бөек вә шөһрәтле көне җитәр алдыннан
югарыда, күктә, – могҗизалар,
түбәндә, җирдә, галәмәтләр күрсәтермен:

кан, ут вә төтен баганалары күренер,
кояш каралыр, ай исә кан төсенә керер++.

21Раббы исемен телгә алып,

Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылачак»[*]+.

22Исраилиләр! Бу сүзләрне тыңлагыз: белгәнегезчә, Аллаһы сезнең арагызда Гайсә аркылы кодрәтле эшләр, могҗизалар, галәмәтләр кылды һәм шул эшләре белән насаралы Гайсәнең сезнең өчен сайланган Зат икәнен исбат итте+. 23Аллаһының алдан билгеләнгән максаты һәм алдан белеп торуы белән сезнең карамакка бирелгән шушы Кешене канунсызлар кулы белән хачка кадаклап үтердегез+. 24Әмма Аллаһы, үлем богауларын өзеп, Гайсәне үледән терелтте, чөнки үлемнең Аны тотып калырга көче җитмәде+. 25Давыт Аның хакында болай дигән иде:

«Мин Раббыны һәрвакыт Үз алдымда күрдем.

Ул Минем уң ягымда, кымшанмам шуңа күрә+.

26-27Җанымны үлеләр дөньясында калдырмассың Син,

Үз Изгеңне кабердә черетмәссең Син.

Шуңа күрә куана Минем күңелем, шатлана Минем телем,
өмет баглап яшәр хәтта Минем бәдәнем+.

28Тормыш бирә торган юлны күрсәттең Син Миңа.

Миңа шатлык иңдерерсең Үз каршыңда»[*]+.

29Туганнар! Ыругыбыз башлыгы Давыт хакында кыюлык белән сезгә шуны әйтә алам: ул үлде һәм күмелде. Билгеле булганча, аның кабере бүгенге көнгә кадәр сакланган+. 30Ә Аллаһы Давытның нәсел орлыгыннан берәүне аның тәхетенә утыртырга ант иткән. Давыт бу ант турында белеп һәм пәйгамбәр буларак,+
31Мәсихнең үледән тереләчәге, Аның үлеләр дөньясында калдырылмаячагы һәм тәненең черемәячәге хакында алдан белеп әйткән+. 32Аллаһы шушы Гайсәне үледән терелтте, һәм без һәммәбез – моның шаһитлары. 33Шулай итеп, Аллаһы Аны Үзенең уң ягына[*] күтәргәч, Ул, Атасыннан вәгъдә ителгән Изге Рухны кабул итеп, өстебезгә сез хәзер күреп һәм ишетеп торган бүләкне койды+. 34-35Давыт үзе күккә күтәрелмәгән, әмма ул болай дигән:

«Раббы әйтте минем Хакимемә:

„Дошманнарыңны аяк астыңа баскыч басмасы итеп түндергәнче,
уң ягымда утыр“»[*]+.

36Шуңа күрә бөтен Исраил халкы моның дөреслеген белсен: Аллаһы сез хачка кадаклаган бу Гайсәне Хаким һәм Мәсих итте, – диде Петер.

37Тыңлаучылар ишеткән бу сүзләр йөрәкләренә барып кадалды:

– Туганнар, безгә нәрсә эшләргә соң инде? – диделәр алар Петергә һәм башка рәсүлләргә+.

38– Һәркайсыгыз, гөнаһларыгыз кичерелсен өчен, тәүбә итеп, Гайсә Мәсих исеме белән суга чумдыру йоласын үтәгез, һәм сез Изге Рухны бүләк итеп алырсыз+. 39Бу вәгъдә Раббы Аллабыз Үзенә чакырган һәркемгә – сезгә, балаларыгызга һәм еракта яшәүче барлык кешеләргә дә бирелгән, – дип җавап бирде Петер+.

40Ул тагын да күбрәк дәлилләр китереп:

– Бу бозык буыннан котылыгыз, – дип өндәде.

41Аның сүзләрен кабул итүчеләр суга чумдырылдылар, һәм иман итүчеләргә ул көнне өч меңгә якын кеше кушылды.

Имандашларның бердәм тормышы

42Имандашлар рәсүлләрнең өйрәтүләрен һәрвакыт кабул итеп, бер-берсе белән аралашып яшәделәр, бергә икмәк сындырдылар[*] һәм бергәләп дога кылдылар. 43Рәсүлләр аркылы күп могҗизалар һәм галәмәтләр күрсәтелде, бу исә һәркемнең күңелендә курку хисе уятты. 44Барлык иман итүчеләр бергә булдылар һәм һәрнәрсә алар өчен уртак иде+. 45Хуҗалыкларын һәм милекләрен сатып, һәркемнең хаҗәтенә карап, үзара бүлештеләр. 46-47Алар һәр көн даими рәвештә Аллаһы йортында бердәм җыелдылар, өйләрендә Аллаһыны мактап, шат һәм ихлас йөрәктән икмәк сындырып, ризыкны бергәләп ашадылар. Бар халык аларны ярата иде, Раббы исә коткарылучыларның санын һәр көн саен арттырып торды.

3

Аяклары гарип кешенең йөри башлавы

3^1Шулай бер көнне көндезге өчләр тирәсендә, дога кылу вакытында, Петер белән Яхъя Аллаһы йортына килделәр. 2Шул вакыт ул урынга аяклары тумыштан гарип бер кешене алып керделәр. Аны һәр көн Аллаһы йортының Матур дип аталган капкасы янында керүчеләрдән хәер сорау өчен утыртып калдыралар иде+. 3Ул кеше, Петер белән Яхъяның Аллаһы йортына кереп баруларын күреп, алардан хәер сорады. 4Алар аңа игътибар белән карадылар һәм Петер:

– Безгә кара, – диде.

5Теге кеше, нәрсә булса да алырга өметләнеп, аларга текәлеп карады. 6Әмма Петер:

– Минем алтын-көмешләрем юк, ә нәрсәм бар, шуны сиңа бирәм. Насаралы Гайсә Мәсих вәкаләте белән боерам: тор һәм йөр! – диде+
7һәм аны уң кулыннан тартып торгызды.

Шундук гарип кешенең аяк һәм тубыкларына көч керде+. 8Ул сикереп торды һәм йөри башлады, Аллаһыны мактый-мактый, сикерә-сикерә, алар белән бергә Аллаһы йортына керде+. 9Бар халык бу кешенең йөрүен һәм Аллаһыны мактавын күрде. 10Кешеләр аның Матур капка янында хәер сорашып утырган адәм икәнен таныдылар, аның белән булган хәлгә хәйран калып, бик гаҗәпләнделәр.

Петернең Сөләйман әйванында сөйләгән нотыгы

11Әлеге савыккан кеше Петер белән Яхъяны җибәрмичә тотып торган вакытта, бик нык гаҗәпләнгән халык, Сөләйман әйваны[*] дип аталган залга йөгереп кереп, алар янына җыелды+. 12Петер, моны күреп, халыкка:

– Исраил ирләре! Нигә моңа гаҗәпләнәсез? – диде. – Ник безгә текәлеп карап торасыз? Әллә без үзебезнең кодрәтебез яки диндарлыгыбыз белән аны аякка бастырган дип уйлыйсызмы? 13Ибраһимның, Исхакның һәм Ягъкубның Алласы, безнең аталарыбызның Алласы Үзенең Хезмәтчесе Гайсәне шөһрәтле итте, ә сез Аны тотып бирдегез һәм, Пилат Аны азат итәргә уйлаганда, Пилат алдында Аңардан баш тарттыгыз+. 14Сез Изге һәм Хак Заттан ваз кичтегез, кеше үтерүчене исә иреккә чыгаруны сорадыгыз+. 15Сез тормышны Бар итүчене үтердегез, әмма Аллаһы Аны үледән терелтте. Без – моның шаһитлары, – диде Петер. – 16Гайсәнең исеме сез күргән һәм белгән бу кешене куәтләндерде, чөнки ул аңа ышанды. Гайсә аша бирелгән иман аны каршыгызда торганда савыктырды.

17Хәер, туганнар, мин беләм: сез моны башлыкларыгыз кебек үк белмичә эшләдегез+. 18Аллаһы Үз Мәсихенең газап чигәчәге турында барлык пәйгамбәрләр аша алдан әйткән хәбәрен шулай тормышка ашырды.

19Ә сез гөнаһларыгыз кичерелсен өчен тәүбә итегез һәм Аллаһыга таба борылыгыз. 20Шулай эшләсәгез, Раббыдан яңарыш заманнары килер, Ул сезгә алдан билгеләнгән Мәсихне – Гайсәне җибәрер. 21Ә Аллаһы Үзенең изге пәйгамбәрләре аша борынгыдан сөйләгән барлык сүзләр гамәлгә ашканчы, Гайсә күктә калырга тиеш+. 22Муса болай дигән: «Раббы Аллагыз сезнең өчен кардәшләрегез арасыннан миңа охшаш Пәйгамбәр сайлап куячак. Ул сезгә нәрсә генә сөйләсә дә, сез һәммәсен тыңларга тиешсез;+
23бу Пәйгамбәрнең сүзен тыңламаган һәр кеше Аллаһы халкы арасыннан юк ителәчәк»[*]+.

24Шемуилдән башлап барлык пәйгамбәрләр бу көннәр хакында алдан хәбәр иткәннәр+. 25Сез – пәйгамбәрләрнең варислары. Аллаһы Ибраһимга: «Җир йөзендәге барлык халыклар синең нәселең аша фатиха алачак»[*], – дип әйтеп, аталарыгыз белән килешү төзегән. Сез – шушы килешүнең мирасын кабул итүчеләр+. 26Аллаһы сезнең һәркайсыгызны яман эшләрегездән кире кайтарып, сезгә Үзенең фатихасын күндерергә тели. Шуның өчен Ул Үзенең Хезмәтчесен сайлап куйды һәм Аны иң элек сезгә җибәрде.

4

Петер белән Яхъя Югары киңәшмә алдында

4^1Петер белән Яхъя халыкка сөйләп торганда, алар янына руханилар, саддукейлар һәм Аллаһы йортында тәртип саклаучылар башлыгы килде+. 2Аларның ачулары килгән иде, чөнки бу ике рәсүл халыкны өйрәтә һәм Гайсә үледән терелгән кебек, үлеләрнең тереләчәген хәбәр итәләр иде. 3Петер белән Яхъяны кулга алдылар. Инде кич булганлыктан, иртәгесе көнгә кадәр аларны сак астына тапшырдылар+. 4Ә рәсүлләр сөйләгән хәбәрне тыңлаучыларның күбесе иманга килде. Имандашларның саны хәзер биш мең чамасы булды.

5Икенче көнне Иерусалимдә яһүдиләрнең башлыклары, өлкәннәр һәм канун белгечләре җыелды. 6Олуг рухани Һаннас, Кәяфәс, Яхъя, Искәндәр һәм олуг рухани гаиләсеннән булган башкалар да шунда иделәр+.

7Петер белән Яхъяны уртага бастырып, алардан:

– Сез бу савыктыруны нинди кодрәт яки нинди исем белән эшләдегез? – дип сорадылар+.

8Шул вакыт Петер, Изге Рух белән сугарылып, аларга:

– Халык башлыклары, өлкәннәр! – диде. –+
9Авыру кешегә күрсәтелгән яхшылык турында һәм аның ничек савыктырылуы хакында бүген бездән җавап таләп итәләр икән,+
10сезнең һәммәгезгә һәм бөтен Исраил халкына мәгълүм булсын: каршыгызда басып торган адәм Гайсә Мәсих – сез хачка кадаклаткан, Аллаһы тарафыннан үледән терелтелгән насаралы Гайсә Мәсих исеме белән савыктырылды. 11Ә Гайсә ул – «сез, төзүчеләр, яраксыз дип тапкан, ләкин иң мөһим булып чыккан почмак ташы»[*]+.

12Башка беркемдә дә котылу юлы юк. Җир йөзендә кешеләргә бирелгән исемнәр арасында безне коткарырдай башка исем юк, – диде Петер+.

13Җыелган кешеләр, Петер белән Яхъяның белемсез, гап-гади кешеләр булуын аңлап, кыюлыкларына гаҗәпләнделәр. Аларның Гайсә белән бергә йөргән кешеләр икәнен таныдылар. 14Савыккан кешенең дә алар белән бергә торуын күргәч, каршы сүз әйтә алмадылар һәм+
15аларга Югары киңәшмәдән чыгып торырга әмер бирделәр.

16– Бу кешеләр белән нәрсә эшләргә? Алар кылган бу гаҗәеп могҗиза Иерусалимдә яшәүчеләрнең һәммәсенә билгеле, һәм без аны инкяр итә алмыйбыз. 17Әмма бу хакта халык арасында артык сүз таралмасын өчен, аларны катгый рәвештә кисәтик: бу исем турында беркайчан да кешеләргә сөйләмәсеннәр, – дип үзара киңәшләштеләр.

18Аларны чакырып керттеләр, Гайсә исеме турында һичнәрсә сөйләмәскә һәм өйрәтмәскә әмер бирделәр. 19Әмма Петер белән Яхъя:

– Үзегез уйлап карагыз: Аллаһының сүзен тыңлауга караганда сезнең сүзне күбрәк тыңлау Аллаһы каршында дөрес булырмы икән+? 20Без күргәннәребез һәм ишеткәннәребез турында сөйләми булдыра алмыйбыз, – дип җавап бирделәр.

21Тегеләр исә, җәза бирерлек сәбәп таба алмыйча, тагын бер тапкыр янап, Петер белән Яхъяны чыгарып җибәрделәр. Чөнки булган хәл өчен һәммәсе Аллаһыны данлый иде+. 22Савыгу могҗизасын татыган теге кеше кырык яшьтән узган иде инде.

Иман итүчеләрнең догасы

23Азат ителгәннән соң Петер белән Яхъя, иптәшләре янына килеп, баш руханилар һәм өлкәннәр әйткән сүзләрне сөйләп бирделәр. 24Имандашлар исә, моны ишеткәч, бердәм рәвештә көр тавыш белән Аллаһыга дога кылдылар:

– Хөкемдарыбыз! Син – күкне, җирне, диңгезне һәм алардагы барлык нәрсәләрне барлыкка китерүче!+
25Син Үзеңнең хезмәтчең һәм атабыз Давыт аркылы Изге Рух аша болай дигәнсең:

«Ни өчен кавемнәр котырына,
халыклар ният итә юкка гына?
26Җирдәге патшалар баш күтәрә,

Раббыга вә Аның Мәсихенә каршы тупланалар бергә илбашлары»[*]+.

27Чынлап та, Һируд һәм Понти Пилат мәҗүсиләр һәм Исраил халкы белән бергә бу шәһәрдә Син май сөрткән Изге Хезмәтчең Гайсәгә каршы тупландылар+. 28Кодрәтең һәм ихтыярың белән булачагын алдан билгеләгән эшләрне алар гамәлгә ашырдылар.

29Хәзер, Раббыбыз, аларның янауларына игътибар ит һәм колларыңа сүзеңне зур кыюлык белән сөйләргә көч бир+. 30Кулыңны суз һәм Изге Хезмәтчең Гайсә исеме белән савыктыр, галәмәтләр, могҗизалар күрсәт.

31Дога кылып бетергәч, алар җыелып торган урын селкенеп китте, һәм барысы да Изге Рух белән сугарылдылар.

Шушы хәлдән соң имандашлар Аллаһы сүзен кыюлык белән сөйли башладылар+.

Һәрнәрсә уртак

32Имандашларның һәммәсе йөрәкләре һәм күңелләре белән бердәй булдылар. Берсе дә үз милкен минеке дип әйтмәде, һәрнәрсә уртак иде+. 33Рәсүлләр исә бөек көч белән Хаким Гайсәнең үледән терелеп торуына шаһитлык кылдылар, һәм Аллаһы аларның һәммәсенә Үзенең мәрхәмәтен мул итеп биреп торды. 34Имандашлар арасында беркем дә мохтаҗ булмады, чөнки җирләре яки йортлары булганнар, аларны сатып, акчасын+
35рәсүлләр карамагына тапшыра тордылар. Һәркемгә хаҗәтенә карап бирелә иде. 36Мәсәлән, рәсүлләр Барнаб (ягъни «Юаныч углы») дип йөрткән, Кипрда туган, Леви[*] токымыннан Йосыф исемле бер адәмнең+
37үз җире бар иде. Ул, җирен сатып, акчасын рәсүлләргә китереп бирде.

5

Һанани белән Сапфира

5^1Һанани атлы берәү хатыны Сапфира белән бергә утарын сатып, 2сатудан чыккан акчаның бер өлешен хатыны белән сөйләшеп, яшереп калдырды, ә калганын рәсүлләргә китереп бирде. 3Шунда Петер:

– Һанани, ни өчен син шайтанга йөрәгең белән идарә итәргә ирек бирдең? Хәтта, сатылган җир өчен алган акчаның бер өлешен яшереп калдырып, Изге Рухка ялганларга уйлагансың, – диде. – 4Сатмаган хәлдә ул милек синеке булып калачак иде түгелме соң? Сатканнан соң акчасы синең карамагыңда түгел идеме? Ни өчен син шундый ниятне йөрәгеңә керттең? Син кешеләргә түгел, Аллаһыга ялганладың+.

5Шушы сүзләрне ишетү белән Һанани, җан биреп, идәнгә ауды. Бу хәл турында ишеткәннәрнең һәммәсе куркып калды. 6Егетләр Һананиның үле гәүдәсен кәфенгә төреп алып чыгып киттеләр һәм күмделәр.

7Өч сәгать чамасы үткәннән соң, Һананиның хатыны да килде. Ул булган хәлне белми иде әле. 8Петер исә аңардан:

– Әйт әле миңа, җирегезне шушы бәягә саттыгызмы? – дип сорады.

Хатын аңа:

– Әйе, шушы бәягә, – дип җавап бирде.

9Әмма Петер:

– Димәк, сез Раббының Рухын сынарга сүз куештыгызмы? Менә ишектән иреңне күмгән кешеләр кереп киләләр. Алар сине дә алып чыгачаклар, – диде.

10Хатын, шундук җан биреп, Петернең аяклары янына ауды. Кергәч, егетләр аның үлгәнлеген күрделәр һәм ире янына алып чыгып күмеп куйдылар.

11Иман итүчеләр бердәмлеген һәм бу хәбәрне ишетүчеләрнең барысын көчле курку биләп алды.

Галәмәтләр һәм могҗизалар

12Рәсүлләр кулы белән халык арасында күп галәмәтләр һәм могҗизалар кылынды. Имандашлар бердәм рәвештә Сөләйман әйванында очрашып тордылар+. 13Халык аларга хөрмәт күрсәтте, ләкин беркем иман итүчеләргә килеп кушылырга базмады. 14Шулай да бик күп ир-ат һәм хатын-кыз Хаким Гайсәгә иман китерделәр, һәм аларның саны арта барды. 15Петер үтеп барганда, «Һич булмаса аның күләгәсе төшсен иде» дигән теләк белән авыруларны урамнарга чыгарып, ятакларга һәм түшәкләргә салдылар+. 16Иерусалимгә якын-тирәдәге шәһәрләрдән дә бик күп халык килә иде. Алар алып килгән сырхаулар һәм җеннәрдән газап чигүчеләрнең барысы да савыкты.

Кулга алынган рәсүлләрне фәрештәнең иреккә чыгаруы

17Шунда олуг рухани һәм аның барлык тарафдарлары, ягъни саддукейлар төркемендәгеләр, көнләшеп,+
18рәсүлләрне кулга алдылар һәм халык зинданына ябып куйдылар+. 19Әмма төнлә Раббының бер фәрештәсе зиндан ишекләрен ачты:+

20– Барыгыз, бу яңа тормыш турында барысын да Аллаһы йортында халыкка сөйләгез, – дип, аларны чыгарып җибәрде.

21Рәсүлләр шулай эшләделәр: иртә таңнан Аллаһы йортына килеп өйрәтә башладылар.

Ә олуг рухани һәм аның ярдәмчеләре, Исраил халкының өлкәннәрен чакырып, Югары киңәшмә җыйдылар. Рәсүлләрне алып килү өчен, хезмәтчеләрен зинданга җибәрделәр, 22әмма алар, зинданда рәсүлләрне тапмыйча, кире кайттылар.

23– Без килгәндә, зиндан ышанычлы бикләнгән, ишекләр янында сакчылар басып тора иде. Әмма, ишекләрне ачып, эчкә кергәч, беркемне дә тапмадык, – диделәр алар.

24Аллаһы йортында тәртип саклаучылар башлыгы һәм баш руханилар, моны ишеткәч, тагын нәрсә булыр икән инде, дип аптырашта калдылар.

25Шул арада берәү килеп:

– Әнә, карагыз, сез зинданга утырткан кешеләр Аллаһы йортында халыкны өйрәтә, – дип әйтте.

Рәсүлләр Югары киңәшмә алдында

26Шуннан соң тәртип саклаучылар, үзләренең башлыклары белән шунда барып, рәсүлләрне алып килделәр, әмма халык үзләренә таш ата башлар дип курыкканга күрә көч кулланмадылар+. 27Килеп җиткәч, аларны Киңәшмә алдына бастырып куйдылар һәм олуг рухани:+

28– Без сезгә шул Кешенең исеме турында өйрәтмәскә дип, катгый рәвештә әйткән идек түгелме? – дип сорады. – Ә сез үзегезнең тәгълиматыгызны бөтен Иерусалимгә тараткансыз һәм ул Кешенең түгелгән канында безне гаепләргә теләп ашкынасыз, – диде+.

29Петер һәм башка рәсүлләр исә:

– Без кешеләргә караганда күбрәк Аллаһыга итагатьле булырга тиешбез+. 30Сез агачка асып үтергән Гайсәне аталарыбызның Алласы үледән терелтте. 31Исраилгә тәүбә итү һәм гөнаһлары кичерелү мөмкинлеген бирү өчен, Аллаһы Аны Юлбашчы һәм Коткаручы итеп Үзенең уң ягына күтәрде. 32Без – бу хәлләргә шаһит. Шулай ук Аллаһы Үзенә итагать итүчеләргә биргән Изге Рух та боларга шаһит, – дип җавап бирделәр+.

33Моны ишеткәч, Киңәшмә әгъзалары бик ярсыдылар һәм рәсүлләрне үтермәкче булдылар+. 34Шул вакыт бөтен халыкның хөрмәтен казанган канун укытучысы – Гәмәлиил атлы бер фарисей торып басты һәм рәсүлләрне аз гына вакытка чыгарып торырга әмер бирде+. 35Рәсүлләр чыгып киткәч:

– Исраил ирләре! – дип сүз башлады Гәмәлиил. – Бу кешеләр белән нәрсә эшләячәгегезне яхшырак уйлагыз. 36Моннан элегрәк үзен бик бөек итеп күрсәтергә тырышучы Тәүдәс дигән кеше пәйда булды, аңа дүрт йөзгә якын кеше иярде. Әмма ул үтерелү белән, аңа иярүчеләр төркеме юкка чыкты. 37Шуннан соң сан алу көннәрендә гәлиләяле Яһүдә пәйда булып, күпмедер халыкны фетнәгә котыртты. Әмма ул һәлак булганнан соң, аңа ияргән халык та таралды+. 38Шуңа күрә хәзер сезгә әйтәм: бу кешеләргә тимәгез, җибәрегез аларны. Алар башлаган эш кешеләрдән булса, ул үзеннән-үзе җимерелер+. 39Ә инде Аллаһыдан булса, сез аны юкка чыгара алмаячаксыз. Аллаһыга каршы көрәшүчеләр була күрмәгез, – диде ул.

Өлкәннәр аның сүзенә колак салдылар+. 40Рәсүлләрне чакырып керттеләр һәм кыйнаганнан соң, Гайсә исеме хакында өйрәтмәскә боерып, аларны иреккә җибәрделәр. 41Рәсүлләр исә, Гайсә исеме өчен кимсетелүгә лаек булганнарына шатланып, Киңәшмәдән чыгып киттеләр+. 42Һәр көн Аллаһы йортында һәм өйләрдә Яхшы хәбәрне – Гайсәнең Мәсих икәнлеге хакында сөйләүләрен һәм өйрәтүләрен дәвам иттеләр.

6

Ярдәмчеләр сайлау

6^1Шәкертләрнең саны арта барган әлеге көннәрдә грекча сөйләшүчеләре, көндәлек ризыкны бүлгән вакытта үзләренең тол хатыннарын исәпкә алмыйлар дип, яһүдчә сөйләшүчеләреннән ризасызлык белдерделәр+. 2Шуңа күрә унике рәсүл, барлык шәкертләрне җыеп:

– Без, ризык бүлү белән шөгыльләнеп, Аллаһы сүзенә игътибарны киметергә тиеш түгелбез, – диделәр. 3– Шулай булгач, имандашлар, үз арагыздан хөрмәтле, Рух һәм зирәклек белән тулы җиде кешене сайлап алыгыз. Без аларны шушы эшкә куярбыз+. 4Ә безнең төп эшебез дога кылу һәм сүз белән хезмәт итү булыр.

5Бу тәкъдим барысына да ошады. Иман һәм Изге Рух белән тулы булган Эстефәнне, шулай ук Филипне, Прохырны, Никәнүрне, Тимунны, Парменне һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән антиухияле Никүләйне сайладылар+. 6Аларны рәсүлләр алдына бастырдылар. Рәсүлләр аларның башларына кулларын куеп дога кылдылар+.

7Шулай итеп, Аллаһы сүзе киң тарала барды, Иерусалимдә шәкертләр саны күпкә артты, руханиларның да бик күбесе иманга буйсындылар+.

Эстефәннең кулга алынуы

8Ә мәрхәмәт һәм кодрәт белән тулы булган Эстефән исә халык арасында бөек могҗизалар һәм галәмәтләр кылды. 9Шулай бервакыт кайбер яһүдиләр Эстефән белән бәхәскә керделәр. Аларның беришләре күринилеләрнең һәм искәндәриялеләрнең «Азат ителгәннәр гыйбадәтханәсе»ннән, ә башкалары Киликия һәм Асия өлкәләреннән иде. 10Аның сүзләрендәге зирәклеккә һәм Рухка каршы тора алмадылар+. 11Шунда алар берничә кешене яшерен рәвештә болай дип әйтергә котырттылар: «Без аның Мусага һәм Аллаһыга каршы көфер сөйләгәнен ишеттек»+. 12Халыкны, өлкәннәрне һәм канун белгечләрен Эстефәнгә каршы котыртып, аңа ташландылар һәм Югары киңәшмә каршына тотып алып киттеләр. 13Алар Киңәшмәдә ялган шаһитларга сүз бирделәр. Ә тегеләре исә:

– Бу кеше шушы изге урынга һәм Канунга каршы көфер сөйләүдән туктамый, – диделәр. –+
14Без аның: «Насаралы Гайсә бу урынны җимерәчәк һәм Муса безгә биргән йолаларны үзгәртәчәк» дигәнен ишеттек+.

15Киңәшмәдә утыручы барлык кешеләр Эстефәнгә карадылар. Аның йөзе аларга фәрештәнекенә охшаш кебек тоелды.

7

Эстефән Югары киңәшмә алдында

7^1Олуг рухани Эстефәннән:

– Бу гаепләүләр дөресме? – дип сорады.

2– Туганнар һәм өлкәннәр! – дип башлады сүзен Эстефән. – Тыңлагыз! Атабыз Ибраһим Харан шәһәренә күчеп килгәнче, Месопотамиядә аңа шөһрәтле Аллаһы күренгән+
3дә: «Үзең яши торган җирне һәм туганнарыңны калдыр, Мин күрсәтәчәк җиргә кит», – дигән[*]+. 4Шуннан соң Ибраһим, килданиләр төбәгеннән китеп, Харанга күчеп килгән. Атасы вафат булганнан соң, Аллаһы аны хәзер менә сез яши торган шушы якларга күчергән+. 5Монда аның үзенә аз гына да биләмә бирмәгән, ләкин аңа һәм аның киләчәк нәселенә бу җирне бирергә вәгъдә иткән. Ул вакытта әле Ибраһимның баласы да булмаган+. 6Аллаһы аңа: «Киләчәк нәселең чит җирдә килмешәк булыр, дүрт йөз ел буена коллыкта золым-җәбер күреп яшәр+. 7Әмма Мин аларны коллыкта тотачак халыкны хөкем итәрмен. Шуннан соң алар ул илдән чыгарлар һәм шушы җирдә Миңа хезмәт итәрләр», – дигән[*]+.

8Шуннан соң Аллаһы Ибраһим атабыз белән килешү төзегән һәм, шул килешү билгесе итеп, сөннәткә утырту йоласын биргән. Шулай итеп, Исхак туганнан соң, сигезенче көнне атасы Ибраһим аны сөннәткә утырткан. Исхак исә Ягъкубны, ә Ягъкуб унике ыруг башлыгыбызны сөннәтләгән+.

9Ыруг башлыклары, үз энеләре Йосыфтан көнләшеп, аны Мисырга сатып җибәргәннәр[*]. Әмма Аллаһы аның белән булган,+
10барлык хәсрәтләрдән коткарган. Йосыфны зирәк акыллы итеп, Аллаһы аңа Мисыр патшасы булган фиргавеннең илтифатлылыгын биргән. Фиргавен аны Мисырга һәм үзенең бөтен сараена идарәче итеп билгеләгән+.

11Шул дәвердә бөтен Мисыр һәм Кәнган җиренә зур михнәт – ачлык килгән, һәм аталарыбыз ризык таба алмаганнар. 12Ягъкуб, Мисырда ашлык барлыгын ишеткәч, шунда аталарыбызны беренче тапкыр җибәргән+. 13Ә алар икенче тапкыр килгәч, Йосыф агай-энеләренә үзенең кем икәнлеген ачкан, һәм фиргавен Йосыфның гаиләсе турында шул вакытта белгән[*]+. 14Йосыф, хәбәр җибәреп, үзенең атасы Ягъкубны һәм бөтен туганнарын, җитмеш биш җанны, үзе янына чакырып китергән+. 15Шулай итеп, Ягъкуб Мисырга күчеп килгән һәм үзе дә, аталарыбыз да үлгәнче шунда яшәгәннәр+. 16Үлгәч, аларны Шәкем шәһәренә алып килеп, Ибраһим Хамур угылларыннан көмеш түләп сатып алган кабергә күмгәннәр+.

17Аллаһының Ибраһимга биргән вәгъдәсе гамәлгә ашу вакыты якынлашкан саен, Мисырда безнең халык саны арта барган+. 18Соңыннан Мисырда Йосыфны белмәгән башка бер патша хакимлек итә башлаган+. 19Ул халкыбызга каршы бик явыз ниятле булган, яңа туган бер генә нарасый да исән калмасын өчен, аталарыбызны балаларын ташларга мәҗбүр иткән+.

20Шул вакытта Муса туган. Ул бик күркәм бала булган, аны өч ай буе үз атасы өендә тәрбияли алганнар+. 21Ә чыгарып ташланганнан соң, Мусаны фиргавен кызы тапкан һәм үз углыдай күреп тәрбияләгән+. 22Муса мисырлыларның барлык гыйлемнәрен өйрәнгән, сүздә дә, эштә дә куәтле булган.

23Кырык яшь тулгач, аның күңелендә үз туганнары – исраилиләр янына барып килү теләге туган. 24Алар янында булган чакта бер мисырлының исраилине рәнҗетүен күргән һәм, мисырлыны үтереп, кыйналган кеше өчен үч алган+. 25Муса үзе аркылы Аллаһының аларга котылу бирәчәген туганнарым аңларлар, дип уйлаган. Ләкин алар аңламаганнар. 26Икенче көнне ике исраилинең сугышканын күргән. Аларны татулаштырырга теләп: «Ирләр, сез – туганнар бит, нигә бер-берегезне рәнҗетәсез?» – дигән. 27Әмма үз иптәшен рәнҗетүче, Мусаны этеп җибәреп: «Сине башлыгыбыз һәм хөкемчебез итеп кем куйды? 28Кичә мисырлыны үтергән кебек, әллә мине дә үтерергә телисеңме?!» – дип сораган[*]+. 29Муса бу сүзләрне ишеткәч качып киткән һәм Мидьян җирендә килмешәк булып яши башлаган. Анда аның ике углы туган+.

30Кырык ел үткәч, Синай тавы чүлендә янып торучы күгән куагы ялкынында Мусага бер фәрештә күренгән+. 31Муса, моны күреп, бик гаҗәпләнгән. Ә инде карарга дип якынрак килгәч, Раббының: 32«Мин – ата-бабаларыңның Алласымын. Мин – Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб Алласы» дигән авазын ишеткән. Муса куркуыннан калтыранып күтәрелеп карарга да батырчылык итә алмаган+. 33Ә Раббы аңа: «Аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын – изге җир+. 34Мин халкымның Мисырда җәберләнүен чыннан да күрдем, сыкрануын ишеттем һәм аны азат итү өчен иңдем. Юлга чык, Мин сине Мисырга җибәрәм», – дигән[*]+.

35«Сине безгә башлык һәм хөкемче итеп кем куйды?» – дип исраилиләр кире каккан шул Мусаны, Аллаһы күгән куагында күренгән фәрештә аркылы, башлык һәм азат итүче итеп җибәргән+. 36Мисырда, Кызыл диңгездә һәм кырык ел буена чүлдә могҗизалар, илаһи билгеләр күрсәтеп, Исраил халкын ул алып чыккан+. 37Исраил халкына: «Аллаһы сезнең өчен кардәшләрегез арасыннан миңа охшаш Пәйгамбәр сайлап куячак»[*], – дип әйтүче дә – шул Муса+. 38Синай тавында фәрештә әйткән сүзләрне чүлдә җыелган халыкка нәкъ менә ул җиткергән. Безгә тапшыру өчен, тереклек сүзләрен кабул итеп ул алган+.

39Әмма аталарыбыз, Муса әйткәнне тыңламыйча, кабат Мисырга китәргә теләгәннәр+. 40Һарунга: «Юлыбызда безне алып барачак аллалар яса. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганын белмибез», – дигәннәр[*]+. 41Шул көннәрдә бозау кыяфәтле пот ясап, шул потка корбан китергәннәр һәм үз куллары белән ясаган әйбергә карап күңел ачканнар+. 42Ә Аллаһы алардан читкә борылган һәм аларны күктәге йолдызларга табынырга калдырган. Пәйгамбәрләр язмасында болай дип язылган:

«Әй, Исраил халкы! Кырык ел буе чүлдә
Миңа корбан хайваннары һәм
башка бүләкләрне китердегезме?!+
43Молых илаһның чатырын,
Райфан илаһыгыз йолдызын[*] –
табыну өчен үзегез ясаган шул потларны –
сез күтәреп йөрдегез.
Шуңа күрә Мин сезне

Бабилдән дә арырак сөргенгә җибәрәчәкмен»[*]+.

44Ата-бабаларыбызның чүлдә Шаһитлык чатыры[*] булган. Ул чатыр, Аллаһы Мусага боерганча, аңа күрсәтелгән үрнәктә ясалган+. 45Ата-бабаларыбыз ул чатырны үзләренең аталарыннан кабул итеп алганнар. Халыкларын Аллаһы куып чыгарган җирне алар Ешуа җитәкчелегендә яулап алганнар һәм чатырны шунда куйганнар. Чатыр Давыт патша көннәренә кадәр шул җирдә калган+. 46Аллаһы Давытны үз иткән. Давыт Ягъкубның Алласына яшәү өчен урын табып бирергә рөхсәт сораган+. 47Ә йортны Аллаһыга Сөләйман салган+. 48Әмма Хак Тәгалә кул белән ясалган корылмаларда яшәми. Пәйгамбәр әйткәнчә:+

49«Күк – Минем тәхетем,
җир – аякларым баскан урындыр, – ди Раббы. –
Нинди йорт сала аласыз сез Миңа?!
Нинди урын Миңа торак була ала?!
50Һәммәсен боларның
булдырмадымы әллә Минем кулларым?»[*]+

51Үҗәт халык! Йөрәкләрегез белән дә, колакларыгыз белән дә сөннәтсез адәмнәр! Сез аталарыгыз кебек үк һәрвакыт Изге Рухка каршы киләсез+. 52Ата-бабаларыгыз эзәрлекләмәгән берәр пәйгамбәр калдымы икән? Алар Хак Затның киләчәген алдан хәбәр итүчеләрне үтергәннәр, ә хәзер сез Аның Үзенә хыянәт иттегез һәм үтердегез+. 53Сез фәрештәләр аркылы Канунны кабул итеп алдыгыз, ләкин аны үтәмәдегез+.

Эстефәннең үтерелүе

54Шушы сүзләрне ишеткәч, Киңәшмәдә утыручылар ачуларыннан тешләрен шыкырдаттылар+. 55Изге Рух белән тулы булган Эстефән исә, күккә карап, Аллаһының шөһрәтен һәм Аллаһының уң ягында торган Гайсәне күрде+.

56– Менә мин ачылган күкләрне һәм Аллаһының уң ягында басып торучы Адәм Углын күрәм, – диде ул+.

57Ә тегеләр, колакларын томалап, акыра-акыра, барысы бергә Эстефәнгә ташландылар. 58Шәһәрдән алып чыгып, аңа ташлар ата башладылар. Шаһитлар исә үз киемнәрен Шаул исемле бер егет янына куеп тордылар+. 59Алар ташлар аткан вакытта, Эстефән, дога кылып:

– Хакимем Гайсә, минем рухымны кабул ит, – диде+. 60Тезләренә егылып, көчле тавыш белән: – Хакимем! Моны аларга гөнаһ дип санама, – диде. Шуларны әйтеп, ул җан бирде+.

8

8^1Шаул исә Эстефәннең үтерелүен хуплады.

Иман итүчеләр бердәмлегенең таралуы

Шул көнне Иерусалимдәге иман итүчеләр бердәмлеген нык эзәрлекли башладылар һәм рәсүлләрдән башкалар барысы да Яһүдиянең һәм Самареянең төрле урыннарына таралдылар+.

2Аллаһыга бирелгән берничә кеше Эстефәнне күмеп куйдылар һәм аның өчен бик нык кайгырып еладылар. 3Ә Шаул иман итүчеләр бердәмлеген эзәрлекли башлады. Өйдән-өйгә йөрде, ир-атлар һәм хатын-кызларны сөйрәп алып чыгып, зинданга япты+.

Филип Самареядә

4Таралышкан имандашлар, кайда гына булсалар да, Аллаһы сүзен сөйләп йөрделәр+. 5Ә Филип, Самарея шәһәренә барып, шәһәр халкына Мәсих турында сөйләде+. 6Филипнең нәрсә сөйләгәнен ишетеп һәм кылган могҗизалы гамәлләрен күреп, халыкның күбесе сөйләгән сүзләрен бергәләп дикъкать белән тыңлады. 7Җен ияләшкән кешеләрнең күбесеннән явыз рухлар көчле тавыш белән акырып чыктылар. Паралич суккан һәм аксак кешеләрнең күбесе савыкты+. 8Шәһәрдә зур шатлык хөкем сөрде.

9Ул шәһәрдә күпмедер вакыт сихерчелек итеп, Самарея халкын хәйран калдырган, үзен бөек дип саный торган Шимун исемле бер кеше бар иде. 10Кечесе дә, олысы да – барчасы аңа дикъкать итә иде. «Бу кеше – бөек дип аталган илаһи кодрәт», – дип әйтәләр иде аның хакында. 11Ул аларны шактый вакыт үзенең сихерләре белән шаккатырып торганлыктан, кешеләр аны тыңлыйлар иде. 12Әмма шәһәр кешеләре Филип сөйләгән Аллаһы Патшалыгы һәм Гайсә Мәсих исеме хакындагы Яхшы хәбәргә ышангач, ирләр дә, хатыннар да суга чумдыру йоласын үтәделәр. 13Шимун үзе дә иманга килде һәм суга чумдырылды. Шуннан соң ул Филип яныннан бер адымга да китмәде, аның могҗизалы гамәлләр һәм кодрәтле эшләр кылуын күреп, чиксез хәйран калды+.

14Иерусалимдә булган рәсүлләр, самареялеләрнең Аллаһы сүзен кабул итүләрен ишетеп, Петер белән Яхъяны алар янына җибәрделәр+. 15Самареягә килгәч, Петер белән Яхъя андагылар Изге Рухны кабул итеп алсыннар өчен дога кылдылар+. 16Чөнки алар инде Хаким Гайсә исеме белән суга чумдырылган, ләкин берсенә дә әле Изге Рух иңмәгән була+. 17Шуннан соң Петер белән Яхъя самареялеләрнең башларына кулларын куйдылар һәм алар Изге Рухны кабул итеп алдылар+. 18Шимун исә, Рухның рәсүлләр кулларын куйганнан соң бирелгәнен күреп, аларга акча тәкъдим итте.

19– Мин кулымны башына куйган һәр кеше Изге Рухны ала алсын өчен, миңа да шундый вәкаләт бирегезче, – диде ул.

20Әмма Петер аңа:

– Әгәр Аллаһы бүләген акчага сатып алырга мөмкин дип уйлыйсың икән, акчаларың белән бергә һәлак булырсың! – диде. – 21Син бу эштә берничек тә катнаша алмыйсың, чөнки Аллаһы каршында синең күңелең чиста түгел. 22Шуңа күрә, үзеңнең бу явызлыгыңнан тәүбә ит һәм Раббыга дога кыл. Бәлки йөрәгеңдәге уең кичерелер+. 23Синең ачы көнчелек белән тулганлыгыңны һәм гөнаһ богауларында икәнлегеңне күрәм.

24– Сез әйткәннәрнең берсе дә минем белән була күрмәсен дип, Раббыга дога кылыгыз, – дип җавап бирде Шимун+.

25Петер белән Яхъя, Раббы сүзенә шаһитлык кылып, аны игълан иткәннән соң, кире Иерусалимгә киттеләр. Юл уңаеннан Самареянең күп кенә авылларында Яхшы хәбәрне игълан иттеләр+.

Филип һәм хәбәши адәм

26Раббының бер фәрештәсе Филипкә:

– Тор да көньякка таба, Иерусалимнән Газага илтә торган юлга бар, – диде.

Ул юл чүл аша уза иде+.

27Филип шул юлга чыкты. Нәкъ шул вакыт ул юлдан бер хәбәши бара иде. Ул сарай хезмәтчесе[*], кәндәкинең[*] – Хәбәшстан патшабикәсенең – бөтен хәзинәсен саклаучы югары дәрәҗәле түрә иде. Ул, Аллаһыга табыну өчен, Иерусалимгә килгән булган,+
28ә хәзер үз иленә кайтып бара. Хәбәши адәм үз арбасында Ишагыйя пәйгамбәр китабын укып утыра иде. 29Рух Филипкә:

– Арбага якынрак кил һәм аның яныннан бар, – диде+.

30Филип арба янына йөгерде һәм хәбәшинең Ишагыйя пәйгамбәр китабын укуын ишетте.

– Син бит аны укыйсың, аңлыйсыңмы соң? – дип сорады ул аңардан.

31– Берәр кеше төшендермәсә, ничек аңлый алыйм?! – диде ул һәм Филипкә үзе янына утырырга тәкъдим итте+.

32Хәбәши адәм Изге язманың шушы урынын укый иде:

«Чалырга алып барган сарык бәрәне сыман,
йон кыркучылар алдында
тавышын чыгармаган бәрән сыман
ул һичбер аваз салмады.

33Ул кимсетелде,
гадел хөкемнән мәхрүм булды.

Аның нәселе турында кем сөйли алыр?!

Аның тормышы җирдән алынды бит»[*]+.

34Түрә Филиптән:

– Зинһар өчен, әйтче миңа. Монда пәйгамбәр кем хакында сөйли? Үзе хакындамы, әллә башка берәү турындамы? – дип сорады.

35Филип аңа шул урыннан башлап Гайсә хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп бирде+. 36Шулай бара торгач, алар су янына килеп җиттеләр.

– Менә бит, монда су бар, суга чумдыру йоласын үтәргә миңа нәрсә комачаулый? – диде хәбәши адәм.

[ 37– Чын күңелеңнән инансаң, мөмкин, – диде Филип.

– Гайсә Мәсихнең Аллаһы Углы икәнлегенә инанам, – диде хәбәши.][*]

38Ул арбаны туктатырга кушты, алар Филип белән суга керделәр һәм Филип аны суга чумдырып алды. 39Алар судан чыккач, Раббы Рухы Филипне алып китте һәм түрә аны бүтән күрмәде. Ул, шатланып, юлын дәвам итте+. 40Ә Филип Ашдод шәһәрендә пәйда булды. Ул, Кайсариягә килеп җиткәнче, шәһәрләрдә Яхшы хәбәрне вәгазьләп йөрде+.

9

Шаулның Хаким Гайсәгә таба борылуы

9^1Шаулның исә һаман да Хаким Гайсә шәкертләрен үтерергә теләп нәфрәтләнүе ташып тора иде. Ул, олуг руханига барып,+
2аңардан Хаким Гайсә юлыннан баручы ир-атларны да, хатын-кызларны да кулга алу һәм Иерусалимгә алып килү вәкаләтен бирә торган хат сорап алды. Хат Дәмәшкътәге яһүдиләр гыйбадәтханәләре өчен иде.

3Юлда, инде Дәмәшкъкә якынлашып килгәндә, кинәт Шаулның тирә-ягы күктән төшкән яктылыктан балкып китте+. 4Ул җиргә егылды һәм:

– Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең? – дигән тавыш ишетте.

5– Син кем, Әфәндем? – дип сорады Шаул.

– Мин – син эзәрлекли торган Гайсә, – дип җавап бирде тавыш. 6– Тор да шәһәргә бар. Анда сиңа нәрсә эшләргә кирәклеге хакында әйтелер.

7Шаул белән бергә булган кешеләр тавыш-тынсыз басып торалар иде. Алар әлеге тавышны ишеттеләр, әмма һичкемне күрмәделәр+.

8Шаул җирдән торды, ә күзләрен ачкач, һичнәрсә күрә алмады. Шуңа күрә Дәмәшкъкә аны җитәкләп алып килделәр. 9Өч көн буе аның күзләре күрмәде, һәм ул ашамады да, эчмәде дә.

10Дәмәшкътә Һанани исемле бер шәкерт бар иде. Аллаһыдан иңгән күренештә Хаким Гайсә аңа:

– Һанани! – дип эндәште.

– Әйе, Хакимем, – диде ул+.

11– Туры урам дип аталган урамга бар. Яһүдә яши торган йортка кереп, Шаул исемле тарслыны сора. Ул хәзер дога кыла+. 12Аллаһыдан иңгән күренештә Һанани исемле берәүнең үз янына килүен һәм, Шаулның күзләре янә күрә башласын өчен, аның үз өстенә кулларын куюын күрде, – диде аңа Хаким Гайсә.

13– Хакимем! Мин ул адәмнең Иерусалимдә изгеләреңә никадәр явызлыклар кылуы турында күп кешеләрдән ишеттем. 14Исемеңне телгә алып, Сиңа мөрәҗәгать итүчеләрнең барысын монда да кулга алырга аның баш руханилардан вәкаләте бар, – дип әйтте Һанани.

15Әмма Хаким аңа:

– Бар, Мин аны, чит халыкларга һәм патшаларга, шулай ук Исраил халкына исемемне таныту өчен, коралым итеп сайладым+. 16Аңа исемем хакына күпме газап чигәргә тиешлеген күрсәтермен, – диде+.

17Һанани китте дә, шул йортка килеп, Шаул өстенә кулларын куйды.

– Шаул туган! Күзләрең күрә башласын өчен һәм сине Изге Рух белән сугарырга дип, Хакимебез – сиңа юлда күренгән Гайсә – мине яныңа җибәрде, – диде Һанани+.

18Шундук, күзләрен каплап торган тәңкәләр коелып төшкәндәй, Шаул тагын күрә башлады. Ул урыныннан торды һәм суга чумдыру йоласын үтәде. 19Ашап алганнан соң, аңа янә көч керде.

Шаул берничә көн шәкертләр белән бергә Дәмәшкътә булды+. 20Ул шундук: «Гайсә – Аллаһы Углы», – дип, яһүдиләрнең гыйбадәтханәләрендә сөйләп йөри башлады.

21Аның сүзләрен ишеткән бар кеше, хәйран калып:

– Иерусалимдә шул исемне телгә алып мөрәҗәгать итүчеләрне юкка чыгарырга тырышкан кеше түгелме соң бу? Монда да ул аларны, кулга алып, баш руханиларга тапшыру өчен килмәдеме икән? – диде+.

22Ә Шаул кодрәтләнгәннән кодрәтләнде. Гайсәнең Мәсих икәнлеген исбат итеп йөреп, Дәмәшкътә яшәүче яһүдиләрне аптырашка төшерде+.

23Берникадәр вакыттан соң, яһүдиләр аны үтерергә сүз куештылар,+
24әмма Шаул аларның бу ниятен белеп алды. Алар аны үтерү өчен, көне-төне шәһәр капкаларын күзәтеп тордылар, 25ләкин шәкертләр Шаулны бер төндә, шәһәр дивары аркылы кәрзингә утыртып төшерделәр+.

Шаул Иерусалимдә

26Иерусалимгә килгәч, Шаул шәкертләргә кушылырга тырышты, әмма барысы да аңардан курыктылар, аның Гайсә шәкерте булуына ышанмадылар. 27Барнаб исә Шаулны рәсүлләр янына алып килде һәм аның юлда Хаким Гайсәне күрүен, Хакимнең аңа нәрсәләр әйтүен, аның Дәмәшкътә Гайсә исеме хакында кыюлык белән хәбәр иткәнен аларга сөйләп бирде+.

28Шаул шәкертләр белән калды һәм Иерусалимдә Хаким Гайсә исеме хакында кыюлык белән хәбәр итеп йөрде. 29Шулай ук ул грекча сөйләшүче яһүдиләр белән күп тапкырлар очрашып сөйләште, бәхәсләште. Ә алар аны үтерергә тырыштылар+. 30Имандашлар, бу хакта белеп алгач, аны Кайсариягә озаттылар, ә аннан Тарска җибәрделәр+.

31Бөтен Яһүдиядә, Гәлиләядә һәм Самареядә иман итүчеләр бердәмлеге өчен тыныч заманнар килде. Бердәмлек ныгыды, Хаким Гайсәгә карата тирән хөрмәт белән яшәде. Изге Рухның дәртләндерүе белән имандашларның саны арта барды.

Петер Лүддә һәм Яфу шәһәрләрендә

32Бик күп җирләрдә йөреп чыкканнан соң, Петер Аллаһының Лүддәдә яшәүче изгеләре янына килде. 33Анда ул сигез ел буе авырып ятучы, паралич суккан Айнеас исемле бер кешене очратты.

34– Айнеас! Сине Гайсә Мәсих савыктыра. Урыныңнан тор да түшәгеңне җыеп куй, – диде аңа Петер.

Ул шундук торды+. 35Лүддәдә һәм Шаронда яшәүче бар халык, савыккан кешене күреп, Хаким Гайсәгә иман китерделәр.

36Яфу шәһәрендә Табита (грек телендә «Доркәс»[*]) исемле бер шәкерт хатын бар иде. Ул һәрвакыт яхшы эшләр кылды, фәкыйрьләргә ярдәм итте+. 37Шул көннәрдә ул хатын авырып вафат булды. Аны юып, югары каттагы бер бүлмәгә урнаштырдылар. 38Лүддә Яфуга якын булганлыктан, шәкертләр Петернең анда икәнен ишеттеләр һәм, аның үзләре янына тизрәк килүен үтенеп, Петер янына ике кешене җибәрделәр. 39Петер алар белән бергә Яфуга килде, һәм аны югары каттагы бүлмәгә алып керделәр. Барлык тол хатыннар, Петер янына килеп, елый-елый, Доркәс теккән күлмәкләрне, киемнәрне күрсәттеләр. 40Бүлмәдән бөтен кешеләрне чыгарып җибәргәч, Петер тезләнеп дога кылды һәм, мәеткә таба борылып:

– Табита, тор! – диде.

Хатын күзләрен ачты һәм Петерне күргәч торып утырды+. 41Петер, кулын биреп, аны торгызды һәм изгеләрне, тол хатыннарны чакырып, Табитаны алар каршына тере килеш бастырып куйды+.

42Бу хәл бөтен Яфу халкына билгеле булды, һәм күпләр Хаким Гайсәгә иман китерделәр. 43Петер Яфуда Шимун исемле күнче йортында шактый вакыт яшәде.

10

Петер һәм Көрнили

10^1Кайсариядә Италия полкы дип аталган гаскәрдә йөзбашы булып хезмәт итүче Көрнили исемле бер кеше бар иде. 2Ул үзе һәм аның бөтен гаиләсе диндар, тирән хөрмәт белән Аллаһыдан куркырлар иде. Ул халыкка күп хәер-сәдака бирә һәм һәрвакыт Аллаһыга дога кыла иде+.

3Бер көнне, көндезге өчләр тирәсендә, Аллаһының бер фәрештәсе ап-ачык итеп Көрнилигә күренде. Фәрештә аның янына килеп:

– Көрнили! – дип эндәште+.

4Көрнили куркып калды, аңа күзләрен текәп:

– Нәрсә, әфәндем? – диде.

– Синең догаларың һәм хәерләрең Аллаһыга бүләк булып барып җитте, һәм Ул сине искә алды, – дип җавап бирде аңа фәрештә+. 5– Петер исемле Шимунны алып килергә, Яфуга кешеләр җибәр. 6Ул хәзер күнче Шимун янында кунакта, аның йорты диңгез буена урнашкан+.

7Үзе белән сөйләшкән фәрештә киткәч, Көрнили хезмәтчеләренең икесен һәм үз гаскәриләреннән бер диндарны чакырып алды. 8Һәммәсен аңлатып, аларны Яфуга җибәрде.

9Икенче көнне җибәрелгән кешеләр шәһәргә якынлашып килгәндә, көндезге уникеләр тирәсендә Петер, дога кылу өчен, өйнең түбәсенә менде+. 10Аның карыны ач иде, ул ашарга теләде. Ашарга әзерләнгән арада Петер гадәти булмаган гыйбадәт кылу халәтенә килде. 11Ул күкнең ачылуын һәм зур тукымага охшаган бер әйбернең дүрт почмагыннан тотып җиргә төшерелүен күрде. 12Аның эчендә җирдә яшәүче һәртөрле дүрт аяклы җәнлекләр, сөйрәлүчеләр һәм киек кошлар бар иде. 13«Тор, Петер, суй һәм аша» дигән тавыш ишетте ул. 14Әмма Петер:

– Һич юк, Раббым, минем беркайчан да шакшы яки хәрәм нәрсә ашаганым булмады, – диде+.

15Шулвакыт ул янә: «Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә» дигән тавыш ишетте+.

16Өч тапкыр шулай кабатланды, һәм шуннан соң ук ул әйбер күккә күтәрелде. 17Петер Аллаһыдан иңгән бу күренешнең нәрсә аңлатуын уйлап, аптырап торган арада, Көрнили тарафыннан җибәрелгән кешеләр, Шимун өен эзләп табып, капка янына килеп бастылар.

18– Петер исемле Шимун монда тукталдымы? – дип кычкырдылар.

19Аллаһыдан иңгән күренеш турында уйланып торганда, Рух Петергә:

– Сине өч кеше эзли+. 20Төш тә, һич шикләнмичә, алар белән бар. Аларны Мин җибәрдем, – диде.

21Петер Көрнили җибәргән кешеләр янына төште:

– Сез эзләгән кеше – мин. Нинди эш белән килдегез? – диде ул аларга.

22– Безне бөтен яһүд халкы арасында мөхтәрәм, тәкъва һәм тирән хөрмәт белән Аллаһыдан куркучы йөзбашы Көрнили җибәрде. Ул изге фәрештәдән сине үз йортына чакырып, сөйләячәк сүзләреңне тыңларга дигән боерык алган, – диделәр алар+.

23Шуннан соң Петер аларны өйгә чакырды һәм кунак итте, ә иртәгесен алар белән китте. Яфудан кайбер имандашлар да аларга иярделәр. 24Кайсариягә алар икенче көнне барып җиттеләр. Көрнили исә, үзенең туганнарын һәм якын дусларын җыеп, аларны көтеп тора иде. 25Петер йортка кергәндә, Көрнили аның каршысына чыкты һәм, Петернең аякларына егылып, тирән хөрмәтен күрсәтте+.

26– Тор, мин дә кеше бит, – диде Петер һәм аны торгызды+.

27Алар сөйләшә-сөйләшә өйгә керделәр. Петер анда күп халык җыелганлыгын күрде 28һәм аларга:

– Сез, әлбәттә, беләсез: дини кануныбыз буенча яһүдигә башка халык кешеләре белән аралашырга, алар янына кунакка йөрергә рөхсәт ителми. Әмма Аллаһы миңа һичкемне дә шакшы яки хәрәм дип исәпләмәскә кирәклеген күрсәтте+. 29Шуңа күрә, сез мине чакыру белән, һичсүзсез яныгызга килдем. Инде әйтегез: мине ни өчен чакырттыгыз? – диде.

30– Өч көн элек шушы вакытта, сәгать өчтә үз өемдә дога кыла идем, – диде Көрнили. – Кинәт алдымда аксыл ялтыравык кием кигән бер кеше пәйда булды 31һәм миңа: «Көрнили, Аллаһы синең догаңны ишетте һәм хәерләреңне искә алды. 32Яфудан Петер исемле Шимунны алып килергә кешеләр җибәр. Ул хәзер диңгез буенда яшәүче күнче Шимун өендә кунакта», – диде. 33Мин исә шундук сиңа кешеләр җибәрдем, һәм син, килеп, яхшы эшләдең. Раббы сиңа сөйләргә кушкан бар сүзләрне тыңлау өчен, хәзер без барыбыз Аллаһы алдында торабыз.

Петернең Көрнили өендә вәгазь сөйләве

34– Аллаһының кешеләрне аермавын мин хәзер чынлап та аңлыйм, – дип, сүзен башлады Петер. –+
35Һәр халык арасында Аңардан куркучылар һәм тәкъвалык кылучылар Аңа мәгъкуль+. 36Аллаһы, Гайсә Мәсих аша килүче тынычлык хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп, Исраил угылларына Үзенең сүзен җибәрде. Гайсә – һәммә кешенең Хакиме+.

37Яхъя суга чумдыру йоласын үтәргә өнди башлаганнан соң, Гәлиләядә, соңрак бөтен Яһүдиядә ни-нәрсәләр булып узганын беләсез+. 38Сезнең Изге Рух һәм кодрәт белән Аллаһы майлаган насаралы Гайсә турында ишеткәнегез бар. Аллаһы Гайсә белән булганга күрә, Гайсә яхшы эшләр кылып, иблис кулындагыларны савыктырып йөрде+. 39Аның Яһүдиядә һәм Иерусалимдә кылган барлык эшләренә без шаһит. Аны агачка асып үтерделәр. 40Ә өченче көнне Аллаһы Аны терелтеп торгызды 41һәм Үз ихтыяры белән Гайсәне бөтен халыкка түгел, ә Үзе алдан сайланган шаһитларга күрсәтте. Әлеге шаһитлар – без, Ул үледән терелеп торганнан соң, Аның белән бергә ашаган һәм эчкән кешеләр. 42Гайсә ул – тереләрне һәм үлеләрне хөкем итәргә Аллаһы билгеләп куйган Зат. Гайсә безгә шушы хакта халыкка вәгазьләргә һәм шаһит булырга боерык бирде+. 43Аңа иман итүче һәркемнең Аның исеме аркылы гөнаһлары кичерелер дип, барлык пәйгамбәрләр Аның хакында сөйләделәр, – диде Петер+.

Яһүди булмаганнарның Изге Рухны кабул итүе

44Петер бу сүзләрне сөйләгән вакытта ук тыңлаучыларның барысына да Изге Рух иңде. 45Петер белән бергә килгән иман итүче яһүдиләр Изге Рухның яһүди булмаганнарга да бирелүенә бик нык гаҗәпләнделәр, 46чөнки алар тегеләрнең таныш булмаган телләрдә сөйләүләрен һәм Аллаһыны олылап мактауларын ишеттеләр. Шул вакыт Петер:+

47– Бу кешеләр безнең кебек үк Изге Рухны кабул итеп алдылар. Шуңа күрә аларны суга чумдырылудан кем тыя алыр? – диде+.

48Ул аларны Гайсә Мәсих исеме белән суга чумдырырга әмер бирде. Аннары алар Петердән үзләре янында берничә көнгә калуын үтенделәр+.

11

Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә

11^1Рәсүлләр һәм бөтен Яһүдиядә яшәгән имандашлар яһүди булмаган кешеләрнең дә Аллаһы сүзен кабул итүләре хакында ишеттеләр. 2-3Шулай Петер Иерусалимгә килгәч, сөннәтле имандашлар:

– Син, сөннәтсез кешеләр янына кереп, алар белән ашагансың, – дип, аны тиргәделәр++.

4Шунда Петер аларга җентекләп аңлата башлады:

5– Мин Яфу шәһәрендә дога кыла идем һәм гадәти булмаган гыйбадәт кылу халәтендә Аллаһыдан иңгән бер күренешне күрдем: зур тукымага охшаган бер әйбер, дүрт почмагыннан тотып, күктән минем яныма төшерелде+. 6Мин аның эченә күз ташладым һәм җирдә яшәүче дүрт аяклы хайваннар, җәнлекләр, сөйрәлүчеләр һәм киек кошларны күрдем. 7Шуннан соң: «Тор, Петер, суй һәм аша» дигән тавыш ишеттем. 8«Һич юк, Раббым, беркайчан да минем авызыма шакшы яки хәрәм нәрсәнең кергәне юк», – дидем мин. 9Күктән аваз миңа икенче тапкыр: «Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә», – диде+. 10Бу өч тапкыр кабатланды һәм бөтенесе тагын күккә тартып алынды.

11Нәкъ шул вакыт мин торган йорт алдына Кайсариядән яныма җибәрелгән өч кеше килеп басты. 12Рух миңа һич тә шикләнмичә алар белән барырга кушты. Хәзер минем янымда торучы бу алты имандаш та минем белән бергә барды. Без ул кешенең өенә килеп җиттек+. 13Ул безгә үз өендә фәрештәне ничек итеп күрүе турында сөйләде. Фәрештә аңа: «Петер исемле Шимунны чакыру өчен, Яфуга кешеләр җибәр+. 14Ул сиңа сөйләячәк сүзләр аша син үзең һәм бөтен йортың котылачак», – дигән.

15Мин сөйли башлагач, элек безгә иңгән кебек үк, аларга да Изге Рух иңде+. 16Шулвакыт мин Хакимебезнең: «Яхъя суга чумдырды, ә сез Изге Рухка чумдырылырсыз» дигән сүзләрен искә төшердем+. 17Шулай итеп, Хакимебез Гайсә Мәсихкә иман китергәч, безгә биргән бүләкне Аллаһы аларга да биргән икән, Аллаһыга каршы торырга кем мин? – диде Петер+.

18Моны ишеткәч, алар тынычландылар һәм Аллаһыны данлап:

– Димәк, тормыш бирә торган тәүбә итү юлын Аллаһы яһүди булмаган халыкларга да ачкан, – диделәр.

Гайсә Мәсихкә иман итүчеләрнең Антиухия шәһәрендәге бердәмлеге

19Эстефән белән булган вакыйгалар аркасында килеп чыккан эзәрлекләүләр нәтиҗәсендә таралышкан иман итүчеләр Фойникә өлкәсенә, Кипрга һәм Антиухия шәһәренә кадәр барып җиттеләр. Ләкин алар Аллаһы сүзен фәкать яһүдиләргә генә тараттылар+. 20Әмма алар арасындагы кайсыбер кипрлылар һәм күринилеләр, Антиухиягә килгәч, яһүди булмаганнарга да Хаким Гайсә хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләделәр. 21Раббының көче алар белән булды, һәм бик күпләр, инанып, Хаким Гайсәгә таба борылдылар. 22Бу хактагы хәбәр Иерусалимдәге иман итүчеләр бердәмлегенә барып җитте, һәм алар Барнабны Антиухиягә җибәрделәр+.

23Антиухиягә килгәч, ул Аллаһы мәрхәмәте җимешләрен күреп шатланды һәм андагы кешеләрне Хаким Гайсәгә чын күңелдән тугры булып калырга өндәде. 24Барнаб Изге Рух һәм иман белән тулы яхшы кеше иде, һәм Хакимгә иман итеп күп халык иярде+.

25Шуннан соң Барнаб, Шаулны эзләп, Тарска китте һәм, аны табып, Антиухиягә алып килде+. 26Алар бер ел буе иман итүчеләр бердәмлеге белән очрашып тордылар, күп кешеләрне өйрәттеләр. Иң беренче тапкыр шәкертләрне «мәсихчеләр» дип Антиухия шәһәрендә атый башладылар.

27Шул көннәрдә Антиухиягә Иерусалимнән пәйгамбәрләр килде+. 28Һагәб исемлесе торып басты да бөтен җирдә зур ачлык булачагы хакында Рух аркылы алдан күреп әйтте. (Ул ачлык Клавдий[*] кайсар заманында булды.)+

29Шуннан соң шәкертләр Яһүдиядә яшәүче имандашларга һәрберсенең хәленнән килгәнчә ярдәм күрсәтергә булдылар. 30Шулай эшләделәр дә: җыелган бүләкләрне Барнаб белән Шаул аша Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр бердәмлегенең өлкәннәренә җибәрделәр.

12

Петернең кулга алынуы

12^1Шул вакытларда Һируд патша[*] иман итүчеләр бердәмлегендәге кайбер кешеләрне эзәрлекли башлады. 2Яхъяның бертуганы Ягъкубны кылыч белән чабып үтертте+. 3Бу эшнең яһүдиләргә ошавын күреп, Петерне дә кулга алды – ул вакытта Төче күмәч бәйрәме көннәре иде+. 4Һируд аны зинданга утыртты һәм, Котылу бәйрәменнән соң халык алдына чыгарырга уйлап, дүртәр гаскәридән торган дүрт төркемгә аны сакларга әмер бирде+. 5Петер зинданда сак астында булганда, иман итүчеләр бердәмлегендә аның өчен Аллаһыга бик тырышып дога кылдылар+.

Петернең азат ителүе

6Һируд Петерне халык алдына чыгарырга теләгән көнгә каршы төндә Петер ике гаскәри уртасында ике богау белән богауланган килеш йоклап ята иде. Ә ишек янында каравылчылар сакта тора иде. 7Кинәт Раббының бер фәрештәсе пәйда булды да бүлмә эче яктырып китте. Фәрештә Петерне төртеп уятты.

– Тизрәк тор! – диде ул аңа.

Шул вакыт Петернең кулларыннан богаулары шуып төште+.

8– Билеңне бу да аягыңа ки, – диде фәрештә.

Ул шулай эшләде.

– Өс киемеңне ки дә минем арттан бар, – диде аннары.

9Петер, фәрештә кылган бу эшләрнең чынбарлыкта икәнен дә аңламыйча, аның артыннан китте. Аллаһыдан иңгән күренешне күрәмдер, дип уйлады ул. 10Беренче һәм икенче сакчыны үтеп, шәһәргә чыга торган тимер капка янына килеп җиттеләр. Капка үзеннән-үзе ачылды, алар урамга чыктылар һәм, бер урам узгач, кинәт фәрештә аның берүзен калдырды+.

11Шул вакыт Петер аңына килде:

– Хәзер мин чынлап та беләм: Раббы Үзенең фәрештәсен җибәргән. Ул мине Һируд кулыннан һәм яһүд халкы миңа теләгән явызлыктан коткарды, – дип уйлады ул+.

12Барын да аңлагач, Марк дип йөртелгән Яхъяның анасы Мәрьям йортына килде. Анда җыелган халык дога кыла иде+. 13Петер капканы шакыды, тавышка Роди исемле хезмәтче кыз чыкты. 14Петернең тавышын таныгач, ул шатлыгыннан ишекне ачарга да онытып йөгереп кереп китте һәм йорттагыларга Петернең ишек янында торуын әйтте.

15– Син үз акылыңдамы? – диделәр аңа.

Әмма кыз үз сүзендә торды. Ә тегеләр:

– Ул аның фәрештәседер, – диештеләр+.

16Петер исә шакыды да шакыды. Ишекне ачтылар һәм аны күреп хәйран калдылар. 17Ул, кулы белән ишарә ясап, тавышланмаска кушты һәм аларга үзен зинданнан Раббының ничек итеп чыгаруын сөйләп бирде.

– Бу хакта Ягъкубка да, башка имандашларга да әйтегез, – диде ул.

Шуннан соң Петер башка урынга китте+.

18Көн тугач, Петер белән нәрсә булды икән дип, гаскәриләр борчыла башладылар. 19Һируд исә, аны эзләтеп тә таптыра алмагач, сакчылардан сорау алды һәм аларны үтерергә әмер бирде.

Һирудның үлеме

Шуннан соң Һируд Яһүдиядән Кайсариягә китте һәм шунда калды. 20Ул Сур һәм Сидун шәһәрләрендә яшәүчеләргә бик ачулы иде. Алар исә, үзара сүз беркетеп, аның янына килделәр һәм, патшаның сарай идарәчесе Бластыны үз якларына аударып, солых сорадылар, чөнки аларның өлкәсе патшаныкыннан туена иде. 21Билгеләнгән көнне Һируд, патша киемнәренә киенеп, хөкем итү урынына утырды һәм алар алдында чыгыш ясады. 22Ә халык: «Бу тавыш – кеше тавышы түгел, бу – илаһ тавышы», – дип кычкырды. 23Шунда ук Раббының бер фәрештәсе Һирудны орды, чөнки ул Аллаһыга тиеш шөһрәтне Аңа бирмәгән. Ул кортларга җимеш булып үлде+.

24Аллаһы сүзе исә киң таралды һәм аны кабул итүчеләрнең саны үсә барды+. 25Ә Барнаб белән Шаул, тапшырылган эшне башкарганнан соң, Марк дип йөртелгән Яхъяны үзләре белән алып, Иерусалимгә кайттылар+.

13

Барнаб белән Шаулга изге хезмәтнең йөкләнүе

13^1Антиухиядәге иман итүчеләр бердәмлегендә Барнаб, Шимун (аны тагын Нигер дип тә атыйлар), күриниле Луки, өлкә идарәчесе Һируд белән бергә тәрбияләнгән Манаин һәм Шаул исемле пәйгамбәрләр, мөгаллимнәр бар иде+. 2Алар ураза тоткан вакытта, Раббыга хезмәт иткәндә Изге Рух:

– Хезмәтемне башкару өчен, Үзем сайлаган Барнаб һәм Шаулны Миңа аерып бирегез, – диде+.

3Догалар кылып, ураза тотканнан соң, пәйгамбәрләр һәм мөгаллимнәр, Барнаб белән Шаулның башларына кулларын куеп, бу икене хезмәт итү өчен җибәрделәр.

Рәсүлләр Кипрда

4Изге Рух тарафыннан җибәрелгән Барнаб һәм Шаул Селәүкия шәһәренә килделәр, аннан су юлы белән Кипр утравына киттеләр. 5Утраудагы Саламис шәһәренә килгәч, яһүдиләрнең гыйбадәтханәләрендә Аллаһы сүзен вәгазьләделәр. Аларга Яхъя да ярдәм итте+. 6Бөтен утрауны үтеп, Паф шәһәренә килделәр. Анда алар сихерче һәм ялган пәйгамбәр Бар-Ешуа исемле бер яһүдигә тап булдылар+. 7Ул өлкә башлыгы Серги Паул яраннарының берсе иде. Серги Паул акыллы кеше иде. Ул, Барнаб белән Шаулны сараена чакырып, Аллаһы сүзен тыңларга теләде. 8Ә сихерче Элум (Бар-Ешуаның «сихерче» мәгънәсендәге икенче исеме), өлкә башлыгының иманга килүенә комачауларга тырышып, аларга каршы торды. 9Изге Рух белән сугарылган Шаул, димәк, Паул, Элумга туп-туры карап:+

10– Син һәртөрле ялган һәм мәкерлелек белән тулгансың. Син – иблис углы, һәртөрле дөреслекнең дошманы! Раббының туры юлларын бозып күрсәтүдән туктамыйсыңмы син? – диде. – 11Менә хәзер Раббының кулы синең өстеңдә: сукыраячаксың һәм билгеле бер вакытка кадәр кояшны күрмәячәксең.

Кинәт Элумны томан һәм караңгылык каплап алды, һәм ул, берәрсе җитәкләп юл күрсәтмәсме икән дип, әле бер якка, әле икенче якка таба атлады.

12Өлкә башлыгы, бу хәлне күреп, Хаким Гайсә турындагы тәгълиматның кодрәтенә таң калды һәм Хакимгә иман китерде.

Паул һәм Барнаб Антиухия шәһәрендә

13Паул һәм аның белән бергә булганнар, Пафтан китеп, су юлы белән Памфулия өлкәсендәге Перги шәһәренә килделәр. Яхъя, алардан аерылып, Иерусалимгә кайтты,+
14ә калганнар Пергидән Писидия өлкәсендәге Антиухиягә килделәр.

Шимбә көнне алар яһүдиләр гыйбадәтханәсенә кереп утырдылар. 15Муса кануныннан һәм пәйгамбәрләр китапларыннан өзекләр укыганнан соң, гыйбадәтханә башлыклары кешеләр аша аларга: «Туганнар! Халыкка әйтергә теләгән нәсыйхәт сүзегез булса, әйтегез» дигән хәбәр тапшырдылар+.

16Паул, кулы белән ишарә итеп, тынычланырга чакырды:

– Исраил ирләре һәм Аллаһыга табынучы башкалар, тыңлагыз! 17Исраил халкының Алласы ата-бабаларыбызны сайлап алган һәм Мисыр җирендә булган чагында бу халыкны бөек иткән, Үзенең кодрәтле кулы белән аларны Мисыр җиреннән чыгарган[*]+. 18Чүлдә Ул аларга кырык ел буе түзеп торган+. 19Аннан соң Кәнган җирендә җиде халыкны юк иттергәч, ул җирне аларга мирас итеп биргән+. 20Бу вакыйгалар чама белән дүрт йөз илле ел дәвам итә. Моннан соң, Шемуил пәйгамбәр яшәгән чорга кадәр, Аллаһы аларга хөкемчеләр биргән[*]. 21Аннары алар патша сораганнар, һәм Аллаһы аларга Беньямин нәселеннән булган Кыйш углы Шаулны биргән. Ул кырык ел чамасы идарә иткән+. 22Аны тәхеттән төшергәннән соң, патша итеп Давытны куйган һәм аның хакында: «Мин Үз күңелемә хуш килердәй бер ирне – Ишай углы Давытны таптым. Ул теләгән һәр эшемне башкарачак», – дигән[*]+.

23Үз вәгъдәсе буенча Аллаһы Исраилгә Давыт нәселеннән Коткаручы Гайсәне бирде. 24Коткаручы килер алдыннан Яхъя, тәүбә итәргә һәм суга чумдыру йоласын үтәргә өндәп, бөтен Исраил халкына вәгазь сөйләде+. 25Үз хезмәтенең ахырында Яхъя: «Сез мине кем дип уйлыйсыз? Мин – сез көткән түгел. Миннән соң бер Зат килә, мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаеклы түгелмен», – диде+.

26Туганнар! Ибраһим нәселенең балалары һәм Аллаһыга табынучы башка кешеләр! Котылу хакындагы бу хәбәр безгә җибәрелде. 27Иерусалимдә яшәүчеләр һәм аларның башлыклары Мәсихне танымадылар, Аны хөкем итеп, пәйгамбәрләрнең һәр шимбә укыла торган сүзләрен гамәлгә ашырдылар+. 28Аны үлемгә дучар итәрдәй һичнинди гаеп тапмасалар да, Пилаттан Аның үтертелүен катгый рәвештә сорадылар+. 29Аның хакында язылганнарның бөтенесен тормышка ашыргач, Аны, агачтан төшереп, кабергә салдылар+. 30Әмма Аллаһы Аны үледән терелтеп торгызды+. 31Ул Үзе белән Гәлиләядән Иерусалимгә килгән кешеләргә күп көннәр буе күренде, хәзер ул кешеләр – халык алдында Аның шаһитлары+.

32-33Без сезгә Яхшы хәбәр алып килдек: Аллаһы аталарыбызга биргән вәгъдәсен аларның балалары – безнең өчен Гайсәне терелтеп торгызуы белән гамәлгә ашырды. Бу икенче мәдхиядә язылганча булды:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым[*]»+.

34Гәүдәсен черетмичә, Аны үледән терелтеп торгызу турында исә Аллаһы болай дигән:

«Давытка бирелгән изге һәм ышанычлы вәгъдәне
сезнең өчен тормышка ашырачакмын»[*]+.

35Һәм башка бер урында:

«Үз Изгеңнең гәүдәсен
һичкайчан черетмәссең»[*] –

дип язылган+.

36Үз дәверендә Аллаһы ихтыяры буенча хезмәт иткәннән соң, Давыт вафат булган һәм үзенең аталары янына күмелгән. Аның гәүдәсе черегән+. 37Ә Аллаһы терелтеп торгызган Зат черемәде.

38-39Шулай итеп, туганнар, сезгә мәгълүм булсын: бу Зат аркылы сезгә гөнаһларыгызның кичерелүе игълан ителә. Муса кануны гөнаһлардан аклану бирә алмады, ләкин ышанучы һәркем Аның аша барлык үз гөнаһларыннан аклану таба++. 40Сак булыгыз, пәйгамбәрләр әйткән сүзләр сезгә карата булмасын:+

41«Тәкәбберләр, карагыз!

Таң калыгыз һәм юк булыгыз.

Сез яшәгән көннәрдә Мин шундый эш эшләячәкмен ки,
аны сезгә сөйләгән булсалар,
сез ышанмас та идегез»[*].

42Паул белән Барнаб гыйбадәтханәдән чыкканда, алардан киләсе шимбәдә дә бу хакта сөйләүләрен үтенделәр.

43Җыелыш таралганнан соң, күп яһүдиләр һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән, Аллаһыны хөрмәт итә торган диндар кешеләр Паул белән Барнаб артыннан бардылар, рәсүлләр исә, алар белән әңгәмә корып, аларны Аллаһы мәрхәмәтендә торырга үгетләделәр+.

44Икенче шимбәдә бөтен шәһәр диярлек Раббы сүзен тыңларга җыелды. 45Яһүдиләр халыкның күплеген күреп көнләштеләр һәм Паулның сүзләренә каршы яман телләнделәр+. 46Ә Паул һәм Барнаб исә кыюлык белән:

– Аллаһы сүзе иң элек сезгә игълан ителергә тиеш иде, – диделәр. – Әмма сез аны кире кагасыз һәм шуның белән үзегезне мәңгелек тормышка лаек түгел дип саныйсыз. Шуңа күрә без башка халыкларга таба борылабыз+. 47Чөнки Раббы безгә

«Синең аша котылу
җирнең читләренә барып җитсен дип,
Мин Сине башка халыкларга
яктылык чыганагы итеп куйдым»[*]

дигән әмер бирде+.

48Яһүди булмаган кешеләр Паул белән Барнаб әйткән сүзләрне ишетеп куандылар һәм Раббыны сүзе өчен данладылар. Мәңгелек тормыш өчен сайлап алынганнарның барысы да иман китерделәр. 49Раббы сүзе шул тирәдәге бар җирләргә таралды.

50Әмма яһүдиләр атаклы гаиләләрдән булган диндар хатыннарны һәм шәһәрдәге җитәкчеләрне Паул белән Барнабка каршы котыртып эзәрлекли башладылар һәм үз җирләреннән кудырттылар+. 51Паул белән Барнаб исә, аларга каршы шаһитлык билгесе итеп, аякларындагы тузанны кактылар һәм Икүниун шәһәренә киттеләр+.

52Ә шәкертләр куаныч һәм Изге Рух белән сугарылдылар+.

14

Паул белән Барнаб Икүниун шәһәрендә

14^1Икүниунда Паул белән Барнаб, гадәттәгечә, яһүдиләр гыйбадәтханәсенә керделәр. Аларның тәэсирле итеп сөйләүләреннән бик күп яһүдиләр һәм башка халык кешеләре иманга килделәр+. 2Ә иманга килмәгән яһүдиләр яһүди булмаганнарны иманга килгән туганнарына каршы котырттылар. 3Паул белән Барнаб анда шактый озак вакыт булдылар, Хаким Гайсә турында тәвәккәллек белән вәгазьләделәр. Ә Хаким, Үзенең мәрхәмәте хакындагы хәбәрне раслап, аларның кулы белән галәмәтләр һәм могҗизалар кылды+. 4Шәһәрдәге халык икегә бүленде: бер өлеше – яһүдиләр, икенчеләре рәсүлләр ягында булды+. 5Яһүди булмаганнар һәм яһүдиләр, үзләренең башлыклары белән берлектә, рәсүлләргә һөҗүм итеп, ташлар атып үтерергә булдылар. 6Ә рәсүлләр бу хакта ишеткәч, Лукәүниягә качып киттеләр. Андагы Лустра, Дерби шәһәрләрендә һәм шул тирәдәге җирләрдә+
7халыкка Яхшы хәбәрне сөйләүләрен дәвам иттеләр.

Лустра шәһәрендә булган хәлләр

8Лустра шәһәрендә аяклары йөрми торган бер кеше бар иде. Ул кеше, тумыштан ук гарип булып, беркайчан да йөри алмаган+. 9Ул да Паул сөйләгән сүзләрне тыңлап утырды. Паул аңа туп-туры карады да, шифа алачагына гарипнең ышанычы булганын күреп:+

10– Аякларыңа туры итеп бас, – дип, көчле тавыш белән әйтте.

Гарип шундук сикереп торды да йөри башлады+. 11Халык исә, Паулның нәрсә эшләгәнен күреп, лукәүния телендә:

– Безнең яныбызга кеше кыяфәтендә илаһлар иңде, – дип кычкыра башлады+.

12Барнабны грекларның илаһы Зевс дип, ә Паулны Гермес[*] дип атадылар, чөнки ул күбрәк сөйли иде. 13Шәһәр читенә урнашкан Зевс гыйбадәтханәсенең каһине[*] исә, капка алдына үгезләр һәм чәчәк бәйләмнәре алып килеп, халык белән бергә корбан китерергә теләде+.

14Бу хакта ишеткәч, рәсүлләр өсләрендәге киемнәрен ертып төшереп, халык төркеме арасына йөгереп керделәр һәм:+

15– Кешеләр, сез нәрсә эшлисез? – дип кычкырдылар. – Без дә – сезнең кебек үк кешеләр. Без сезгә Яхшы хәбәр сөйлибез, сезне бу мәгънәсез әйберләрдән арындырырга, күк, җир, диңгез һәм алардагы барлык нәрсәләрне яраткан мәңге тере Аллаһыга таба борырга өндибез+. 16Алдагы буыннар вакытында Ул барлык халыкларга үз юллары белән барырга ирек бирде+. 17Хәер, яхшылыклар кылып, Үзен күрсәтеп торды: вакытында күкләрдән яңгыр яудырып һәм мул уңыш биреп, безне ризык белән тәэмин итте, йөрәкләребезне куаныч белән тутырып торды+.

18Шулай дип әйтеп тә, алар көчкә-көчкә генә халыкны үзләренә корбан китермәскә күндерә алдылар.

19Шулай да Антиухиядән һәм Икүниун шәһәреннән килгән кайбер яһүдиләр халыкны рәсүлләргә каршы котырттылар. Паулны ташлар атып кыйнадылар һәм, үлде дип уйлап, шәһәр читенә чыгарып ташладылар+. 20Янына шәкертләр җыелгач исә, ул торды һәм шәһәргә китте.

Икенче көнне ул Барнаб белән Дерби шәһәренә юл тотты. 21Әлеге шәһәрдә Яхшы хәбәрне вәгазьләп, күп кешеләрне шәкерт иттеләр. Аннары Лустра, Икүниун һәм Антиухия шәһәрләренә кайттылар. 22Шәкертләрнең күңелләрен дәртләндереп, иманда нык торырга өндәделәр.

– Аллаһы Патшалыгына керү өчен, безгә күп михнәтләр чигәргә кирәк, – диделәр+.

23Һәр бердәмлектә өлкәннәрне билгеләп куйдылар һәм, ураза тотып дога кылганнан соң, аларны үзләре иман китергән Хаким Гайсәнең кулларына тапшырдылар+.

Сүриядәге Антиухиягә әйләнеп кайту

24Шуннан соң алар, Писидия аша үтеп, Памфулия өлкәсенә килделәр. 25Пергидә Аллаһы сүзен вәгазьләгәннән соң, Атталея шәһәренә юнәлделәр. 26Корабка утырып, Атталеядән Антиухиягә киттеләр. Үзләре әле генә төгәлләгән эшне башкару өчен, Паул белән Барнаб Аллаһының мәрхәмәтенә шушы шәһәрдә тапшырылган иделәр+. 27Антиухиягә кайтып җиткәч, алар, бердәмлекне җыеп, үзләре аша Аллаһының нәрсәләр эшләгәнен, яһүди булмаган халыкларга иман ишеген ачканын – барысын да бәйнә-бәйнә сөйләп бирделәр. 28Паул белән Барнаб шәкертләр янында шактый озак вакытка калдылар.

15

Сөннәтле булу мәҗбүриме?

15^1Яһүдиядән Антиухиягә килгән ниндидер кешеләр имандашларны:

– Муса кануны кушканча сөннәткә утыртылмасагыз, котыла алмыйсыз, – дип өйрәтә башладылар+.

2Паул һәм Барнаб әлеге кешеләр белән килешмәделәр һәм алар арасында зур бәхәс чыкты. Шуңа күрә Паул белән Барнабны һәм тагын берничә кешене бу мәсьәлә буенча Иерусалимгә рәсүлләр һәм өлкәннәр янына җибәрергә булдылар+.

3Шулай итеп, андагы бердәмлек аларны юлга озатты. Фойникә һәм Самарея өлкәләрен үткәндә, алар, яһүди булмаган халыкларның Аллаһыга йөз тотулары турында сөйләп, барлык имандашлар арасында зур куаныч уяттылар. 4Иерусалимгә килеп җиткәч, аларны бердәмлек тә, рәсүлләр дә, өлкәннәр дә ачык йөз белән кабул иттеләр. Паул белән Барнаб аларга үзләре аша Аллаһының нинди эшләр башкарганы турында сөйләп бирделәр. 5Шуннан соң фарисейлар арасыннан иманга килгән кайберәүләр, урыннарыннан торып:

– Яһүди булмаганнарны сөннәткә утыртырга һәм алардан Муса канунын тотуны таләп итәргә кирәк, – диделәр.

6Бу мәсьәләне тикшерү өчен, рәсүлләр һәм өлкәннәр бергә җыелдылар. 7Озак бәхәсләрдән соң Петер, урыныннан торып:

– Имандашлар! – дип сүз башлады. – Сез беләсез, минем аша Яхшы хәбәрне ишетеп, яһүди булмаган халыклар иманга килсеннәр өчен, Аллаһы мине сезнең арагыздан инде күптән сайлаган иде+. 8Аллаһы кеше күңелен белә һәм Ул безгә биргән Изге Рухны яһүди булмаганнарга да биреп, аларны хуплавын күрсәтте+. 9Алар белән безнең арада бернинди аерма калдырмыйча, күңелләрен иман белән сафландырды+. 10Шулай булгач, аталарыбыз да, без үзебез дә күтәрә алмаган йөкне шәкертләр җилкәсенә салып, сез хәзер ни өчен Аллаһыны сыныйсыз+? 11Ә бит без дә алар кебек үк Хакимебез Гайсәнең мәрхәмәте аркылы котылуыбызга инанабыз+.

12Бөтен җыелыш тынып калды. Барнаб белән Паул үзләре аша Аллаһының башка халыклар арасында кылган галәмәтләре һәм могҗизалары турында сөйләделәр, халык аларны тыңлады. 13Алар сүзләрен тәмамлагач, Ягъкуб сөйли башлады:

– Имандашлар, мине тыңлагыз!+
14Аллаһының яһүди булмаган халыкларны кайгыртуын беренче тапкыр күрсәтеп, алар арасыннан Үзенә Үз халкын алуы турында сөйләде Шимун. 15Пәйгамбәрләрнең Изге язмада язган сүзләре дә моңа туры килә:

16-17«Шуннан соң, – дигән Раббы, –
Минеке дип игълан ителгән барча халыклар,
кешеләрнең калганнары
Раббыны эзләсеннәр дип, Мин кире кайтырмын.

Давытның җимерелгән йортын яңадан торгызырмын,
җимерекләрдән торгызып, әүвәлге хәленә кайтарырмын.

Шулай дип әйтә Раббы!+

18Борынгыдан билгеле булган бу эшләрне Ул кыла»[*].

19Шуңа күрә башка халыклар арасыннан Аллаһыга таба борылучыларга кыенлык тудырырга кирәк түгел, 20ә аларга, потларга китерелгән хәрәм нәрсәләрдән, җенси азгынлыктан, буып үтерелгән хайван итеннән һәм каннан тыелыгыз, дип язарга кирәк хатта, минемчә+. 21Элек-электән Муса кануны һәр шәһәрдә вәгазьләнеп килә, һәр шимбә гыйбадәтханәләрдә укыла бит.

Башка халыклардан булган имандашларга җавап

22Шуннан соң рәсүлләр һәм өлкәннәр бөтен бердәмлек белән бергә үзләре арасыннан берничә кешене сайлап, Антиухиягә Паул белән Барнабка ияртеп җибәрергә карар кылдылар. Имандашлар арасында җитәкчелек итә торган Барсаб дип аталучы Яһүдәне һәм Силасны сайладылар да+
23алар белән шундый хат җибәрделәр:

«Рәсүлләрдән һәм өлкәннәрдән – сезнең имандашларыгыздан – Антиухия, Сүрия һәм Киликиядәге башка халыклардан булган имандашларга сәлам.

24Бездән килгән кешеләр, аларга шундый эшне тапшырмаган булсак та, сезне борчыганнар һәм күңелегезне тынычсызлаганнар дип ишеттек+. 25-26Шуңа күрә без, барыбызның ризалыгы белән берничә кешене сайлап, аларны сезнең янга җибәрергә дигән фикергә килдек. Алар сезнең янга үзләренең гомерләрен Хакимебез Гайсә Мәсихкә багышлаган яраткан имандашларыбыз Барнаб һәм Паул белән бергә барырлар. 27Шуңа күрә без Яһүдәне һәм Силасны җибәрәбез, алар сезгә бу хатта язылганнарны телдән аңлатып бирерләр.

28Изге Рух һәм без шундый карарга килдек: хәзер язылачак таләпләрдән башка сезнең өскә һичнинди йөк салырга кирәк түгел+. 29Потларга корбан итеп китерелгән ризыктан, каннан, буып үтерелгән хайван итеннән һәм җенси азгынлыктан тыелыгыз. Үзегезне шушы эшләрдән сакласагыз, бик яхшы булыр.

Сәламәт булыгыз!»

30Шулай итеп, җибәрелгән имандашлар Антиухиягә килеп җиттеләр һәм, андагы бердәмлекне җыеп, хатны тапшырдылар. 31Хатны укыгач, барысы да бу юанычлы хәбәргә куандылар. 32Яһүдә һәм Силас, үзләре пәйгамбәр буларак, бик күп сүзләр әйтеп, имандашларны рухландырдылар һәм ныгыттылар+. 33Шул рәвешле Антиухиядә күпмедер вакыт булганнан соң, имандашлар, иминлек теләп, аларны үзләрен җибәргән кешеләр янына озаттылар. [ 34Әмма Силас Антиухиядә калырга булды.][*]
35Паул белән Барнаб исә Антиухиядә калдылар. Алар күп кешеләр белән бергә Раббы сүзен өйрәттеләр һәм вәгазьләделәр+.

Паул белән Барнабның юллары аерылу

36Берникадәр вакыт үткәннән соң, Паул Барнабка: «Әйдә, без Раббы сүзен вәгазьләп йөргән барлык шәһәрләрдәге имандашлар янына барып, аларның хәлләрен белик», – диде. 37Барнаб исә Марк исемле Яхъяны да үзләре белән алырга теләде+. 38Әмма Паул аны алырга теләмәде, чөнки Яхъя Памфулиядә алардан аерылып калган һәм тапшырылган эшне башкарып чыгарга ярдәм итмәгән иде+. 39Паул белән Барнаб арасында җитди каршылык туды һәм алар икесе ике якка китәргә булдылар: Барнаб, Маркны алып, су юлы белән Кипрга китте. 40Ә Паул үзенә Силасны сайлап алды һәм имандашлар аны Раббы мәрхәмәтенә тапшырганнан соң юлга чыкты,+
41бердәмлекләрне ныгытып, Сүрия һәм Киликия өлкәләре аша үтте.

16

Тимутәйнең Паулны озатып баруы

16^1Шуннан соң Паул Дербигә, ә аннары Лустрага килде. Анда Тимутәй атлы бер шәкерт бар иде. Аның анасы – Гайсәгә иман итүче яһүди, ә атасы грек иде+. 2Лустрадагы һәм Икүниундагы имандашлар Тимутәй турында яхшы сүзләр генә сөйләделәр. 3Паул аның үзе белән юлга чыгуын теләде, шуңа күрә аны сөннәткә утыртты. Ул бу эшне анда яшәүче яһүдиләр хакына эшләде, чөнки барысы да атасының грек икәнен беләләр иде+. 4Шәһәрләр аша үткәндә, алар иман итүчеләргә Иерусалимдәге рәсүлләр һәм өлкәннәр тарафыннан чыгарылган карарларны тапшырдылар, аларны үтәргә үгетләделәр+.

5Бердәмлекләр иманда ныгыды һәм көннән-көн иман итүчеләрнең саны арта барды+.

Паулның Македуния өлкәсенә чакырылуы

6Паул һәм аның белән булган кешеләр Фрүгия һәм Гәләтия аша киттеләр, чөнки Изге Рух аларга Асия өлкәсендә Аллаһы сүзен хәбәр итәргә рөхсәт итмәде+. 7Мусия төбәгенә килгәч, алар Битуния төбәгенә барырга булдылар, әмма Гайсәнең Рухы аларны җибәрмәде,+
8һәм алар Мусияне узып, Троас шәһәренә килделәр+.

9Төнлә Паулга Аллаһыдан шундый бер күренеш иңде: македунияле берәү Паул каршында басып тора. Ул: «Македуниягә кил һәм безгә ярдәм ит», – дип ялвара. 10Шушы күренештән соң, Аллаһы безне шунда Яхшы хәбәрне сөйләргә чакыра, дигән нәтиҗәгә килеп, шундук Македуниягә китәргә булдык.

Лудиянең Хаким Гайсәгә иман китерүе

11Троастан су юлы белән китеп, без туп-туры Самутрәки утравына, ә икенче көнне Неаполис шәһәренә килдек. 12Аннары Македуниянең беренче өлешендәге Рим хакимлегендәге Филиппуй шәһәренә[*] юл тоттык. Без бу шәһәрдә берничә көнгә тукталдык+. 13Шимбә көнне, шәһәрдән чыгып, елга буена киттек, чөнки дога кылу урынын шунда дип уйладык. Без анда җыелган хатын-кызлар белән сөйләшеп утырдык. 14Анда Түәтәйрә шәһәрендә куе кызыл төстәге кыйммәтле тукымалар сатучы, Аллаһыны хөрмәт итә торган Лудия исемле бер хатын бар иде. Паул сөйләгән сүзләргә Хаким Гайсә аның йөрәген ачты+. 15Үзе һәм өендәгеләре суга чумдыру йоласын үтәгәннән соң, ул безгә:

– Мине Хаким Гайсәгә иман итүче дип санасагыз, өемә кереп, кунак булыгыз, – диде.

Ул безне күндерде+.

Филиппуйда тоткынлыкта

16Бер көнне дога кылу урынына барганда, безгә күрәзәче рухлы бер хезмәтче кыз очрады. Ул, күрәзәлек итеп, үзенең хуҗаларына күп табыш китерә икән. 17Паул артыннан һәм безнең арттан:

– Бу кешеләр – Аллаһы Тәгалә коллары, алар сезгә котылу юлын күрсәтәләр, – дип кычкырып барды кыз+.

18Ул берничә көн шулай эшләде. Ниһаять, Паулның түземлеге бетте һәм ул, борылып, рухка:

– Гайсә Мәсих вәкаләте белән сиңа аның эченнән чыгарга боерам, – диде.

Һәм рух шундук чыкты+. 19Кызның хуҗалары, табыш чыганагы юкка чыгуын аңлагач, Паул белән Силасны тотып алдылар һәм мәйданга шәһәр башлыклары каршына өстерәп алып киттеләр. 20-21Аларны идарәчеләр янына китерделәр һәм:

– Бу кешеләр – яһүдиләр. Алар безгә, римлыларга, кабул итәргә дә, башкарырга да ярамаган йолаларны вәгазьләп, шәһәрдә тынычсызлык тудыралар, – диделәр+.

22Халык та Паул белән Силаска каршы чыккан кешеләргә кушылды. Шәһәр идарәчеләре аларның киемнәрен йолкып салдырдылар һәм таяк белән кыйнарга боердылар+. 23Нык кына кыйнаганнан соң, аларны зинданга ташладылар һәм зиндан каравылчысына тоткыннарны бик нык итеп сакларга әмер бирделәр. 24Шундый әмер алгач, каравылчы аларны зинданның эчке бүлмәсенә япты да аякларын агач богауларга беркетеп куйды+.

25Төн уртасындарак Паул белән Силас дога кылдылар, Аллаһыны мактап, мәдхияләр җырладылар, ә тоткыннар аларны тыңлап утырдылар+. 26Кинәт бик нык итеп җир тетрәде, хәтта зинданның нигезе селкенеп куйды. Шундук һәммә ишекләр ачылды, барысының да аякларыннан богаулары төшеп китте+. 27Зиндан каравылчысы йокысыннан уянды да ишекләрнең ачык булуын күреп, тоткыннар качкандыр, дип уйлады һәм, кылычын чыгарып, үзен-үзе үтерергә теләде+. 28Әмма Паул:

– Үзеңә һичбер явызлык эшләмә, чөнки без барыбыз да монда, – дип кычкырды.

29Каравылчы ут сорап алды да бүлмә эченә йөгереп керде һәм, калтыранып, Паул белән Силас алдына егылды+. 30Ул аларны тышкы якка алып чыкты.

– Әфәнделәрем! Котылу өчен миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады ул алардан+.

31Алар болай дип җавап бирделәр:

– Хаким Гайсәгә иман китер. Шулай эшләсәң, үзең дә котылырсың, бөтен өең дә котылыр+.

32Аңа һәм өендә булганнарның барысына Раббы сүзен вәгазьләделәр. 33Шул ук сәгатьтә төнлә белән каравылчы аларның җәрәхәтләрен юды. Шундук ул үзе һәм өендәгеләр барысы да суга чумдыру йоласын үтәделәр+. 34Үзенең өенә алып килеп, аларга табын тәкъдим итте һәм Аллаһыга иман китергәне өчен бөтен йорты белән куанды+.

35Көн тугач, шәһәр идарәчеләре хезмәтчеләрен аларны азат итәргә дигән боерык белән җибәрделәр. 36Зиндан каравылчысы бу турыда Паулга:

– Шәһәр идарәчеләре сезне азат итәргә дигән боерык җибәргәннәр. Барыгыз, иминлек сезгә, – диде.

37Әмма Паул:

– Безне, Рим гражданнарын, халык алдында хөкемсез кыйнадылар һәм зинданга яптылар, ә хәзер яшерен рәвештә чыгарырга телиләрме? Юк! Килсеннәр дә үзләре безне чыгарсыннар, – диде+.

38Хезмәтчеләр бу сүзләрне шәһәр идарәчеләренә җиткерделәр, ә идарәчеләр аларның Рим гражданнары икәнен ишеткәч куркып калдылар. 39Яннарына килеп гафу үтенделәр, аларны иреккә чыгардылар һәм шәһәрдән китүләрен сорадылар+.

40Паул һәм Силас исә, зинданнан чыккач, Лудиянең йортына килделәр. Анда имандашларын очратып, аларга үгет-нәсыйхәт бирделәр һәм соңыннан юлга чыктылар+.

17

Тессалуникә шәһәрендә чуалыш

17^1Рәсүлләр, Амфиполис һәм Апуллуния шәһәрләре аша үтеп, Тессалуникә шәһәренә килделәр. Анда яһүдиләр гыйбадәтханәсе бар иде+. 2Паул, гадәттәгечә, гыйбадәтханәгә барды һәм өч шимбә рәттән Изге язмаларда язылганнар турында яһүдиләр белән әңгәмә корды+. 3Аларга Мәсихнең газап чигәргә һәм үледән терелергә тиеш булганлыгын аңлатты һәм исбат итте.

– Мин сезгә вәгазьләгән Гайсә – шул Мәсих бит инде, – диде Паул+.

4Яһүдиләрнең кайберләре, шулай ук Аллаһыны хөрмәт итә торган бик күп греклар һәм күп кенә күренекле хатын-кызлар иманга килделәр дә Паул белән Силаска кушылдылар. 5Ләкин башка яһүдиләр көнләштеләр һәм, мәйдандагы юньсез кешеләрне җыеп, шәһәрдә чуалыш чыгардылар. Паул белән Силасны халык алдына алып бару өчен, аларны эзләп, Ясун йортына бәреп керделәр+. 6Рәсүлләрне тапмагач, Ясунны һәм кайбер башка имандашларны шәһәр башлыклары янына сөйрәп алып килделәр.

– Бөтен җирдә чуалыш чыгарып йөрүчеләр монда да килгәннәр, 7ә Ясун аларны үз йортына кабул иткән. Алар барысы да, кайсарның әмерләренә каршы чыгып, башка берәүне – Гайсәне патша дип исәплиләр, – дип кычкырдылар+.

8Бу сүзләр халыкны һәм шәһәр башлыкларын борчуга салды. 9Ә Ясунны һәм башкаларны, иреккә чыгу өчен билгеләнгән күләмдә акча түләттергәннән соң, кайтарып җибәрделәр.

Рәсүлләр Беруя шәһәрендә

10Шул ук төнне имандашлар Паул белән Силасны Беруя шәһәренә озаттылар. Беруягә килеп җиткәч, Паул белән Силас яһүдиләр гыйбадәтханәсенә киттеләр. 11Мондагы кешеләр, тессалуникәлеләргә караганда, киңрәк карашлы иделәр: аларның хәбәрен бик теләп кабул иттеләр һәм һәр көн, Паул сөйләгән сүзләрнең дөреслеген тикшерү өчен, Изге язманы өйрәнделәр. 12Күп кенә яһүдиләр иманга килде, шулай ук мөхтәрәм грек хатыннары һәм ирләре арасында да иман китерүчеләр аз булмады.

13Әмма Паулның Беруядә дә Аллаһы сүзен вәгазьләве турында белеп алгач, Тессалуникәдә яшәүче яһүдиләр монда килделәр һәм, борчу салып, халыкны котырттылар. 14Тиз арада имандашлар Паулны диңгез буена җибәрделәр, ә Силас белән Тимутәй Беруядә калдылар. 15Паулны озата баручылар аның белән Афинага чаклы килделәр һәм кире кайтып киттеләр. Паул, Силас һәм Тимутәйнең мөмкин кадәр тиз арада килеп җитүен теләп, алар артыннан хәбәр җибәрде.

Паул Афинада

16Силас белән Тимутәйне көткәндә, бу шәһәрдә потларның күп булуын күреп, Паулның күңеле әрнеде+. 17Ул гыйбадәтханәдә яһүдиләр, Аллаһыны хөрмәт итүче башка кешеләр белән әңгәмә корып утырды, шулай ук һәр көн базар мәйданында очраган кешеләр белән сөйләште.

18Шулай бер көнне кайбер фәлсәфәчеләр – эпикүрчеләр һәм стоачылар – Паул белән бәхәскә керделәр. Ул аларга Гайсә һәм үледән терелү турындагы Яхшы хәбәрне сөйләгәнгә күрә, фәлсәфәчеләрнең кайберләре: «Бу тел бистәсе нәрсә әйтергә тели?» – диделәр, ә икенчеләре: «Ул чит илаһлар турында вәгазьли булса кирәк», – диделәр. 19Алар Паулны үзләре белән Арейпәг[*] киңәшмәсенә алып килделәр.

– Син вәгазьли торган бу яңа тәгълимат турында күбрәк белергә телибез+. 20Үзең безгә сөйләгән сәер сүзләрнең мәгънәсенә төшендер, – диделәр алар.

21Нинди дә булса яңа фикерләр турында сөйләү яки тыңлау афиналыларның һәм анда яшәүче чит ил кешеләренең иң яраткан шөгыльләре иде.

22Паул Арейпәг киңәшмәсе алдына басты.

– Афиналылар! Сезнең һәр яктан аеруча диндар икәнегезне күреп торам, – диде ул, – 23чөнки сезнең изге әйберләрегезне карап йөргәндә, мин «Билгесез илаһка» дип язылган мәзбәхне дә күрдем. Мин сезгә нәкъ менә шул үзегез табына торган билгесез Аллаһы турында вәгазь сөйлим.

24Дөньяны һәм андагы һәммә нәрсәне бар иткән Аллаһы – Ул күкләрнең һәм җирнең Хакиме. Ул кеше кулы белән төзелгән изге йортларда яшәми+
25һәм кешеләрнең Аңа үз куллары белән хезмәт итүләренә мохтаҗ түгел. Ул Үзе һәркемгә тормыш, сулыш һәм барлык нәрсәне бирә+. 26Бөтен җир йөзендә яшәсеннәр дип, Ул бер кешедән барлык халыкларны бар итте, вакытларны һәм яшәү урыннарының чикләрен билгеләде+. 27Ул моны кешеләр Аллаһыны эзләсеннәр өчен, Аны кармап эзләп тапмаслармы икән, дип кылды. Ул бит безнең һәрберебездән ерак түгел. 28Сезнең кайбер шагыйрьләрегез: «Без дә Аның нәселеннән», – дип әйткәндәй, «без Аңарда яшибез, хәрәкәт итәбез һәм көн күрәбез»+. 29Әгәр без Аллаһы нәселеннән икән, илаһилык ул алтын, көмеш яки таш әйбер йә кеше осталыгы һәм сәләте белән эшләнгән сурәткә охшаш, дип уйларга тиеш түгелбез+. 30Шул рәвешле хакыйкатьне белмичә яшәгән заманнарны Аллаһы гаеп итмәде, ләкин хәзер Ул бөтен җирдәге барлык кешеләргә тәүбә итәргә әмер бирә+. 31Аллаһы галәмне гадел хөкем итү көнен билгеләгән бит. Ул Үзе сайлаган Кеше аша шул көндә гадел хөкем итәр. Аны үледән терелтеп, Аллаһы моны һәркемгә исбат итте+.

32Үлеләрнең терелүе хакында ишеткәч, кайберәүләр көлделәр, ә икенчеләре: «Бу хакта сине башка бер вакытта тыңларбыз», – диделәр. 33Шуннан соң Паул алар яныннан китте. 34Кайбер кешеләр, аңа ияреп, иманга килделәр. Алар арасында Арейпәг әгъзасы Диунуси, Дамар атлы бер хатын һәм тагын башкалар да бар иде.

18

Паул Көринт шәһәрендә

18^1Шуннан соң Паул, Афинадан китеп, Көринт шәһәренә килде. 2Ул анда Әкүл атлы бер яһүдине һәм аның Прискиллә исемле хатынын очратты. Чыгышы белән Понт шәһәреннән булган Әкүл күптән түгел хатыны белән Италиядән килгән иде, чөнки Клавдий кайсар барлык яһүдиләргә Римнан китәргә әмер биргән булган. Паул алар янына барды+
3һәм һөнәрләре бер үк булганлыктан, яннарында калып, алар белән бергә эшләде. Аларның кәсебе чатыр кору иде. 4Һәр шимбә көнне Паул гыйбадәтханәдә, яһүдиләрне һәм грекларны инандырырга тырышып, алар белән әңгәмә корды+.

5Силас белән Тимутәй Македуниядән килгәч, Паул бөтен вакытын, Гайсәнең Мәсих икәнлегенә шаһитлык биреп, яһүдиләргә Аллаһы сүзен хәбәр итүгә багышлады+. 6Әмма яһүдиләр аңа каршы чыгып, яман телләнә башлагач, ул, киемендәге тузанны кагып, аларга:

– Үз каныгызга үзегез гаепле булырсыз. Минем өстән җаваплылык алына. Инде хәзер мин башка халыклар янына китәм, – диде+.

7Ул, гыйбадәтханәдән чыгып, якында гына яшәүче, Аллаһыны хөрмәт итә торган Тити Юсты атлы кешенең йортына керде. 8Гыйбадәтханә башлыгы Криспи исә үзенең бөтен гаиләсе белән Хаким Гайсәгә иман китерде. Паулның сөйләгәнен ишеткән күп кенә көринтлеләр дә иманга килделәр һәм суга чумдыру йоласын үтәделәр+.

9Бервакыт төнлә белән Паулга Хаким Гайсә күренеп:

– Курыкма! Сөйләвеңне дәвам ит, туктама. 10Мин синең белән, һәм һичкем сиңа һөҗүм итеп зыян китермәячәк. Бу шәһәрдә Минем күп санлы халкым бар, – диде аңа.

11Паул, аларны Аллаһы сүзенә өйрәтеп, көринтлеләр арасында ел ярым яшәде.

12Ахаядә Гәллиун өлкә башлыгы булган вакытта яһүдиләр, берләшеп, Паулга һөҗүм иттеләр һәм аны хөкем урыны алдына тотып алып килделәр.

13– Ул кешеләрне Канунда әйтелмәгәнчә Аллаһыга табынырга өйрәтә, – диделәр.

14Паул сүзен башларга гына теләгән иде, Гәллиун:

– Яһүдиләр! Әгәр нинди дә булса явыз эш яки җинаять кылынган булса, сезне түземлек белән тыңлау өчен сәбәп булыр иде. 15Әмма сүзләр, исемнәр һәм сезнең Кануныгыз хакында бәхәс барганга күрә, бу мәсьәләне үзегез хәл итегез. Мин мондый эшләрне хөкем итәргә теләмим, – диде дә+
16аларны хөкем урыныннан куып чыгарды. 17Анда булган кешеләр хөкем урыны каршында гыйбадәтханә башлыгы Состенисне тотып кыйнадылар. Ә Гәллиунның моңа исе дә китмәде.

Паулның Антиухиягә кайтуы

18Паул, тагын шактый вакыт Көринттә булганнан соң, имандашлар белән хушлашып, су юлы белән Сүриягә китте. Прискиллә һәм Әкүл дә аның белән иделәр. Юлга чыгар алдыннан нәзер биргәнгә күрә, Паул Кеңхерәйдә чәчен алдырды+.

19Эфескә килеп җиткәч, юлдашларыннан аерылып, Паул гыйбадәтханәгә китте һәм яһүдиләр белән сөйләшеп утырды+. 20Алар аңардан үзләре янында күбрәк вакытка калуын сорасалар да ул риза булмады. 21Алар белән саубуллашып:

– Аллаһы боерса, тагын килермен, – диде Паул.

Шуннан соң ул су юлы белән Эфестән китте+. 22Кайсариягә килеп җиткәч, корабтан төшеп, Иерусалимгә барды, андагы бердәмлекне сәламләде һәм Антиухиягә китте. 23Анда бераз вакыт торганнан соң, Паул тагын юлга чыкты. Барлык шәкертләрне иманда ныгытып, Гәләтия һәм Фрүгия аша үтте+.

Апуллусның Эфестә вәгазь сөйләве

24Чыгышы белән Искәндәриядән булган Апуллус атлы бер яһүди Эфескә килде. Ул телгә оста, Язманы белә+
25һәм Хаким Гайсә юлына бастырылган иде. Яхъя кылдырган чумдыру йоласы турында гына белсә дә, зур рухлану белән Гайсә хакында дөрес итеп сөйләде һәм өйрәтте+. 26Ул гыйбадәтханәдә бик кыю сөйли башлады. Апуллусның сөйләгәннәрен ишетеп, Прискиллә белән Әкүл аны үзләре янына чакырып алдылар һәм Аллаһы юлы турында тулырак аңлаттылар+. 27Ул Ахаягә китәргә ният белдергәч, имандашлар аны дәртләндерделәр һәм андагы шәкертләргә Апуллусны кабул итүләрен сорап хат яздылар. Анда килгәч, Апуллус Аллаһы мәрхәмәте аркылы иманга килгәннәргә күп ярдәм күрсәтте+. 28Изге язмада язылганнар белән Гайсәнең Мәсих икәнлеген исбатлап, ул бөтен халык алдында яһүдиләр сөйләгән сүзләрне ышандырырлык итеп кире какты+.

19

Паул Эфестә

19^1Апуллус Көринттә вакытта, илнең таулы урыннары аша үтеп, Паул Эфескә килде. Анда берничә шәкертне очратты+.

2– Сез иманга килгәндә, Изге Рухны кабул иттегезме? – дип сорады ул алардан.

– Изге Рух хакында безнең ишеткәнебез дә юк, – диделәр аңа.

3– Сез нинди чумдыру йоласын үтәдегез соң?

– Яхъя кылган чумдырылуны, – дип җавап бирделәр шәкертләр+.

4– Яхъя кылган чумдырылу гөнаһларыннан тәүбә итүче кешеләр өчен иде. Ул кешеләрне үзеннән соң Килүчегә, ягъни Гайсәгә иман китерергә өндәде, – диде аларга Паул+.

5Моны ишеткәч, алар Хаким Гайсә исеме белән суга чумдырылдылар+. 6Шунда Паул алар өстенә кулларын куйды да шәкертләргә Изге Рух иңде һәм алар таныш булмаган телләрдә сөйли һәм пәйгамбәрлек итә башладылар+. 7Анда уникеләп кеше бар иде.

8Паул өч ай буе, гыйбадәтханәгә йөреп, әңгәмәләр корды, кешеләргә Аллаһы Патшалыгы турында тәвәккәллек белән һәм ышандырырлык итеп сөйләде+. 9Әмма кайберәүләр, усалланып һәм иман китерергә теләмичә, җыелган халык алдында Хаким Гайсәнең юлын яманладылар. Шуңа күрә Паул алардан китте һәм шәкертләрне үзе белән алып, Туран атлы берәүнең дәресләр уза торган бер зур бүлмәсендә һәр көн әңгәмәләр корып утырды.

10Ике ел буе шулай дәвам итте. Шунлыктан Асия өлкәсендә яшәүчеләрнең һәммәсе – яһүдиләр дә, яһүди булмаганнар да – Раббы сүзен ишеттеләр.

Ә сез кемнәр?

11Аллаһы Паулның куллары белән искитәрлек кодрәтле эшләр кылды. 12Хәтта элек Паулның тәненә тиеп алган кулъяулыкларны, билбауларны авырулар өстенә салдылар һәм шуннан соң авырулар савыкты, алардан явыз рухлар чыкты+. 13Кайбер ырымчы илгизәр яһүдиләр дә, җенлеләрдән явыз рухларны куып чыгарырга теләп:

– Мин сезгә Паул вәгазьләгән Гайсә вәкаләте белән боерык бирәм, – дип, Хаким Гайсәнең исемен кулланырга тырыштылар+.

14Яһүдиләрнең Эскевә атлы бер баш руханиеның җиде углы да шулай эшләде. 15Әмма явыз рух:

– Гайсәне беләм, Паул да миңа таныш, ә сез кемнәр? – дип җавап бирде+.

16Шунда явыз рухлы кеше аларга ташланды һәм аларны шундый итеп кыйнады ки, тегеләр ул йорттан киемнәре ертылган, яраланган хәлдә чыгып качтылар. 17Бу вакыйга Эфестә яшәүче барлык яһүдиләргә һәм башка халык кешеләренә мәгълүм булды. Бар кешеләр куркуга төште, һәм Хаким Гайсәнең исеме тагын да ныграк ихтирам ителә башлады. 18Иманга килгәннәрнең күпчелеге үзләре кылган начар эшләрне танып сөйләп бирделәр+. 19Ә сихерчелек белән шөгыльләнүчеләрнең күбесе, үзләренең китапларын җыеп, аларны бар кеше алдында яндырды. Яндырылган китапларның бәясен исәпләделәр: бөтенесе илле мең көмеш тәңкә чыкты.

20Раббы сүзе менә шундый көч белән таралды һәм ныгыды+.

Эфестә чуалыш

21Шушы вакыйгалардан соң Паул Македуния һәм Ахая җирләре аша Иерусалимгә барырга булды.

– Иерусалимнән соң мин Римга барып күрергә тиешмен, – диде Паул+.

22Ике ярдәмчесе – Тимутәй белән Эрастыны, Македуниягә җибәреп, үзе бераз вакытка Асия өлкәсендә калды+. 23Шул көннәрдә Хаким Гайсә юлына каршы зур чуалыш булды. 24Эфестә Димитер атлы бер көмешче бар иде. Ул греклар алиһәсе Артемиданың изге йортының көмеш сурәтен ясый, шушы эш белән һөнәрчеләргә шактый күп табыш алырга ярдәм итә иде. 25Ул көмешчеләрне һәм башка шундый һөнәрчеләрне бергә җыйды.

– Дуслар! Сез беләсез, безнең мул тормышыбыз шушы кәсепкә бәйләнгән, – диде ул. – 26Хәлбуки, сез күрәсез һәм ишетәсез, шушы Паул, кеше кулы белән ясалган нәрсәләр илаһлар түгел, дип сөйләп, Эфестә генә түгел, ә бөтен Асия өлкәсендә диярлек күп кешеләрне инандырды һәм юлдан яздырды+. 27Бу исә кәсебебез өчен генә куркыныч түгел, бөек алиһә Артемиданың изге йортының да әһәмияте бетәр, бөтен Асия өлкәсе һәм бөтен дөнья табына торган алиһә үзенең бөеклегеннән мәхрүм ителер.

28Шушы сүзләрне ишеткәч, һөнәрчеләрнең ачуы кабарды:

– Эфеслеләрнең Артемидасы бөек! – дип кычкыра башладылар алар.

29Бөтен шәһәрдә чуалыш башланды. Паулның юлдашлары – македунияле Гәй һәм Аристархны тотып алып, барысы бергә тамаша урынына омтылдылар+. 30Паул халык төркеме алдына чыгарга теләгән иде, ләкин шәкертләр аны җибәрмәделәр. 31Шулай ук Паулның дуслары булган Асия өлкәсенең кайбер башлыклары да, кешеләр артыннан хәбәр җибәреп, аның тамаша урынында күренмәвен үтенделәр.

32Халык җыелган урында берәүләр бер нәрсә, икенчеләр башка нәрсә кычкырды. Җыелышта тәртипсезлек хөкем сөрде, андагыларның күбесе ни өчен җыелганнарын да белмиләр иде. 33Кайберәүләр Искәндәр исемле бер кешене гаепле дип уйладылар, чөнки яһүдиләр аны халык алдына чыгарга мәҗбүр иттеләр. Искәндәр, халыкка сөйләргә теләп, кулы белән ишарә ясады. 34Аның яһүди икәнлеген белеп алгач, һәммәсе бер тавыштан:

– Эфеслеләрнең Артемидасы бөек! – дип кычкыра башладылар.

Алар ике сәгать буе диярлек шулай кычкырып тордылар. 35Ниһаять, шәһәр сәркатибе, халыкны тынычландырып:

– Эфеслеләр! Бөек алиһә Артемиданың изге йортын һәм күктән төшкән изге ташны саклаучы шәһәр Эфес икәнен кем генә белми? – диде. – 36Моның шулай икәнлеге бәхәссез икән, сез тыныч булырга һәм дуамал эш итмәскә тиеш. 37Сез тотып китергән бу кешеләр Артемиданың изге йортын да таламаган, сезнең алиһәгезне дә хурламаган. 38Димитернең һәм аның белән булган башка һөнәрчеләрнең кемгә дә булса дәгъвасы бар икән, моның өчен мәхкәмәләр һәм өлкә башлыклары бар. Шунда барып, бер-берсенә шикаять[*] белдерсеннәр. 39Әгәр тагын сорауларыгыз бар икән, сез аларны кануни халык җыелышында күтәрә аласыз. 40Бүгенге вакыйга аркасында безнең фетнә куптаруда гаепләнү куркынычыбыз бар. Ә бит мондый чуалышны акларлык һичбер дәлилебез юк.

Шундый сүзләр әйтеп, шәһәр сәркатибе җыелышны таратты.

20

Паулның Македуниягә һәм Грециягә сәфәре

20^1Чуалыш тукталгач, Паул шәкертләрне үзе янына чакырып алды, күңелләрен күтәрде һәм, аннан соң алар белән саубуллашып, Македуния өлкәсенә китте+. 2Өлкәләр аша үткәндә, имандашларны дәртләндереп, күп нәсыйхәт бирде. Паул Грециядә тукталып, 3анда өч ай булды. Су юлы белән Сүриягә китәргә дип торганда, яһүдиләр аңа һөҗүм итәргә сүз куештылар. Шуңа күрә ул, Македуния аша кайтырга, дигән фикергә килде+. 4Аны Пур углы беруяле Сопатыр, тессалуникәлеләрдән Аристарх һәм Сикүнди, дербиле Гәй, шулай ук Тимутәй һәм асиялеләр Тухик белән Трофим озата бардылар+. 5Алдан китеп, алар безне Троас шәһәрендә көтеп тордылар+. 6Ә без, Төче күмәч бәйрәменнән соң, Филиппуйдан су юлы белән киттек һәм биш көн дигәндә алар янына Троаска килеп җиттек. Без анда җиде көн булдык+.

Паулның үлгән егетне терелтүе

7Атнаның беренче көнендә, икмәк сындырып ашау өчен, бергә җыелдык. Паул иман итүчеләр белән әңгәмә корып утырды һәм, икенче көнне китәргә ниятләгәнгә күрә, әңгәмәне төн уртасына кадәр дәвам итте+. 8Без җыелган өске каттагы бүлмәдә күп яктырткычлар яна иде. 9Паул сөйләгән вакытта, тәрәзә төбендә утырган Әүтух исемле бер егетне йокы басты һәм ул, йоклап китеп, өченче каттан егылып төште. Аны күтәрделәр, ул үле иде+.

10Паул урамга чыкты, егетнең өстенә иелеп, аны кочаклады һәм:

– Борчылмагыз, ул исән, – диде+.

11Паул янә бүлмәгә менеп, икмәк сындырып ашады, аннары тагын бик озак, таң атканга кадәр, шәкертләр белән сөйләшеп утырды һәм иртә таңнан юлга чыкты.

12Теге егетне өенә алып киткәндә, ул тере иде. Бу хәлгә бар кешеләр бик куанды.

Троастан Милиткә

13Без исә, Паулны көтеп тормыйча, корабка утырып, Ассус шәһәренә таба юл алдык. Паул коры җирдән барырга һәм шул шәһәрдә безгә кушылырга булды. 14Ассус шәһәрендә очрашканнан соң, Паулны корабка алып, Митулини шәһәренә юл алдык. 15Митулинидән киткәннең икенче көнендә Хиос утравы каршында тукталдык, ә иртәгесен Сам утравында идек һәм тагын бер көннән Милит шәһәренә килеп җиттек. 16Паул, Асия өлкәсендә тоткарланмас өчен, Эфесне читләтеп үтәргә булды. Мөмкин булса, Илленче көн бәйрәме җиткәнче, Иерусалимдә булырга ашыга иде ул+. 17Паул, Милиттән Эфескә кешеләр җибәреп, бердәмлектәге өлкәннәрне үз янына чакыртты. 18Алар килеп җиткәч, ул болай диде:

– Асия өлкәсендә сезнең белән беренче көннән үк ничек яшәгәнемне үзегез беләсез, – диде ул аларга. –+
19Яһүдиләрнең явыз ниятләре аркасында үткән сынауларыма карамастан, тыйнаклык һәм күз яшьләре белән Хакимебез Гайсәгә хезмәт иттем. 20Сезгә файдалы булырлык һәрнәрсәне әйтмичә калдырмадым, сезне халык алдында да, өйдән-өйгә йөреп тә өйрәттем. 21Тәүбә итеп, Аллаһыга таба борылуның һәм Хакимебез Гайсәгә инануның кирәклеге турында яһүдиләргә дә, яһүди булмаганнарга да җитди рәвештә игълан иттем.

22Ә хәзер, Рухның ихтыярына буйсынып, Иерусалимгә барам. Анда мине нәрсә көтәсен белмим. 23Мин фәкать шуны беләм: булачак һәр шәһәремдә мине богаулар һәм хәсрәт көтүен раслый Изге Рух+. 24Ләкин минем өчен үз тормышымның кадере юк, тик юлымны ахырга кадәр үтәргә һәм Хакимебез Гайсәдән кабул итеп алган хезмәтне – Аллаһының мәрхәмәте турындагы Яхшы хәбәрне вәгазьләү вазифасын төгәлләргә телим+.

25Хәзер беләм: Аллаһы Патшалыгын, арагызда йөреп, вәгазьләвемне ишеткәннәрегезнең берсе дә мине башка күрмәс. 26Шуңа күрә бүген сезгә әйтәм: әгәр берәрегез һәлак булса, сезнең каныгызда гаебем юк+. 27Мин бит сезгә Аллаһының ихтыярын тулысы белән бәян иттем.

28Үзегез һәм Изге Рух сезне көтүче итеп куйган көтү турында кайгыртыгыз. Углының каны аша Аллаһы Үзенә алган бердәмлеккә көтүчеләр булыгыз+. 29Мин киткәннән соң, сезнең яныгызга рәхимсез, көтүгә карата аяусыз бүреләрнең киләчәген беләм+. 30Гайсә шәкертләрен үзләренә ияртү өчен, сезнең үзегезнең арагыздан да ялган сөйләүчеләр чыгачак+. 31Шуңа күрә сак булыгыз, өч ел буе сезнең һәрберегезгә күз яшьләре белән көне-төне нәсыйхәт бирүемне хәтерегездән чыгармагыз+. 32Хәзер сезне Аллаһы кулына һәм Аның мәрхәмәте турындагы сүзгә тапшырам. Ул сүз сезне тагын да ныгытырга һәм барлык изге ителгәннәр арасында сезгә мирас бирергә сәләтле+.

33Мин һичкемнең алтын-көмешен дә, киемен дә теләмәдем+. 34Үзегез беләсез, ихтыяҗларымны һәм минем белән булганнарның хаҗәтләрен менә шушы кулларым канәгатьләндерде+. 35Хакимебез Гайсәнең: «Алуга караганда бирүдә бәхет күбрәк» дигән сүзләрен истә тотып, тырышлык куеп, хәлсезләргә ярдәм итәргә кирәк. Шулай эшләргә кирәклекне мин һәр эштә күрсәттем+.

36Сөйләп бетергәч, Паул, тезләнеп, алар белән бергә дога кылды+. 37Һәммәсе күз яше түкте, Паулны кочаклап үптеләр. 38Бигрәк тә «Мине бүтән күрмәячәксез инде» дигән сүзләренә кайгырдылар. Аннары аны корабка чаклы озата бардылар.

21

Паул Иерусалимдә

21^1Без, алар белән саубуллашып, юлга чыктык һәм туп-туры Кос утравындагы шәһәргә килдек, икенче көнне Родоста, аннары Патара утравында булдык. 2Анда Фойникә өлкәсенә китүче кораб табып, аңа утырдык та кузгалып киттек. 3Кипр утравын көньягыннан урап үтеп, Сүрия өлкәсенә таба йөздек. Сурда тукталыш ясадык, чөнки анда корабтан йөк бушатылырга тиеш иде.

4Шул шәһәрдәге шәкертләрне эзләп табып, яннарында җиде көн булдык. Алар, Рух аркылы Паулны кисәтеп, Иерусалимгә бармаска куштылар+. 5Китәр вакыт җиткәч, юлга чыктык. Барлык имандашлар хатыннары һәм балалары белән безне шәһәр читенә кадәр озата бардылар, ә яр буена килеп җиткәч, бөтенебез бергә тезләнеп дога кылдык+. 6Саубуллашканнан соң, без корабка утырдык, ә алар өйләренә кайтып киттеләр.

7Без исә, юлыбызны дәвам итеп, Пытулемаис шәһәренә килеп төштек. Анда имандашлар янына барып, алар белән бер көн булдык. 8Ә икенче көнне без Кайсариягә килдек һәм җиде ярдәмченең[*] берсе – Яхшы хәбәрне таратучы Филип өендә тукталдык+. 9Аның кияүгә чыкмаган дүрт кызы булып, аларның пәйгамбәрлек итү сәләте бар иде+.

10Без килеп, берничә көн үткәч, Яһүдиядән Һагәб атлы бер пәйгамбәр килде+. 11Яныбызга килеп, ул Паулның билбавын алды да шуның белән үзенең кул-аякларын бәйләде.

– Изге Рух болай дип әйтә: Иерусалимдәге яһүдиләр бу билбауның иясен менә шулай бәйләр һәм мәҗүсиләр кулына тапшырыр, – диде Һагәб+.

12Моны ишеткәч, без һәм анда булган башка кешеләр Паулның Иерусалимгә бармавын үтендек+. 13Әмма Паул:

– Нәрсә эшлисез сез? Ник елыйсыз һәм йөрәгемне телгәлисез? Мин Хакимебез Гайсә исеме хакына Иерусалимдә тоткын булырга гына түгел, үләргә дә әзермен, – дип җавап бирде+.

14Без исә аны күндерә алмагач тынычландык та:

– Раббының ихтыяры булсын! – дидек.

15Кайсариядә бераз вакыт булганнан соң, җыенып, Иерусалимгә киттек. 16Безнең белән бергә Кайсариядән берничә шәкерт тә барды. Алар безне бер Мынасун атлы кипрлының йортына алып килделәр һәм без аның янында тукталдык. Мынасун исә инде күптән иманга килгән шәкерт иде.

Паул Ягъкуб янында

17Иерусалимгә килгәч, андагы имандашлар безне шатланып кабул иттеләр. 18Икенче көнне Паул Ягъкуб янына барды, без дә аңа иярдек. Анда барлык өлкәннәр җыелган иде+. 19Аларны сәламләгәннән соң, үз хезмәте аркылы Аллаһының башка халыклар арасында нәрсәләр эшләгәнлеген җентекләп сөйләп бирде. 20Паулны тыңлагач, андагылар Аллаһыны данлады да Паулга болай дип әйтте:

– Беләсеңме, имандаш, яһүдиләр арасында инде иманга килгән ничә мең кеше бар. Алар барысы да – Муса канунын бик тырышып яклаучылар+. 21Ул башка халыклар арасында яшәүче барлык яһүдиләрне угылларын сөннәткә утыртмаска һәм яһүд халкының йолаларын тотмаска өндәп, Муса кануныннан баш тартырга өйрәтә икән, дип әйткәннәр синең хакта аларга+. 22Нәрсә эшләргә инде? Әлбәттә, алар синең килүең турында ишетер. 23Инде киңәшебез шундый: бездә нәзер кылган дүрт кеше бар,+
24аларны үзең белән ал да бергә пакьләнү йоласын үтәгез. Алар чәч алдыра алсын өчен, чыгымнарын үз өстеңә ал. Шулай барысы да синең хакта ишеткәннәренең дөрес түгеллеген һәм үзеңнең дә Канунга буйсынып яшәвеңне аңларлар+.

25Ә инде Гайсә Мәсихкә иман китергән башка халык кешеләренә килгәндә, без аларга үзебезнең карарны әйтеп хат яздык. «Потларга корбан итеп китерелгән ризыкны, канны, буып үтерелгән хайван итен ашаудан һәм җенси азгынлыктан тыелыгыз», – дидек без аларга+.

26Икенче көнне теге кешеләрне үзе белән алып, Паул алар белән бергә пакьләнү йоласын үтәде. Шуннан соң Аллаһы йортына кереп, ул пакьләнү көннәренең бетү һәм аларның һәрберсе өчен корбан китерелү вакытын игълан итте+.

Паулның Аллаһы йортында кулга алынуы

27Җиде пакьләнү көне үтте дигәндә, Асия өлкәсеннән килгән берничә яһүди, Паулны Аллаһы йортында күреп, бөтен халыкны аңа каршы котырттылар һәм аны тотып алдылар да:

28– Исраил ирләре, ярдәм итегез! Бөтен җирдә безнең халыкка, Канунга һәм бу урынга каршы өйрәтә торган кеше шушы. Шуның өстенә, яһүди булмаганнарны Аллаһы йортына алып кереп, бу изге урынны мәсхәрә итте, – дип кычкырдылар+.

29Алар аны элегрәк шәһәрдә эфесле Трофим белән бергә күргәнгә, Трофимны Аллаһы йортына Паул алып кергән дип уйладылар+.

30Бөтен шәһәрдә ыгы-зыгы купты, төрле яктан халык җыйналды. Паулны Аллаһы йортыннан сөйрәп алып чыктылар һәм шундук капкаларны бикләп куйдылар. 31Алар аны үтермәкче булганда, гаскәриләр башлыгы бөтен Иерусалимдә буталыш башлануы турында хәбәр алды. 32Ул шундук гаскәриләр һәм йөзбашлары белән бергә халык җыелган урынга йөгерде. Кешеләр, башлыкны һәм гаскәриләрне күреп, Паулны кыйнаудан туктадылар. 33Гаскәриләр башлыгы якынрак килде һәм, Паулны кулга алып, ике чылбыр белән богауларга әмер бирде.

– Бу кеше кем һәм ул нәрсә эшләде? – дип сорады ул+.

34Халык арасында берәүләр бер нәрсә, икенчеләре башка нәрсә кычкыра башлады. Гаскәриләр башлыгы, шундый шау-шу булганга, эшнең нәрсәдә икәнен белә алмады һәм шунлыктан Паулны ныгытмага алып барырга кушты+. 35Алар баскычка килеп җиткәндә, халык кысрыклаганлыктан, гаскәриләргә Паулны күтәреп барырга туры килде. 36Халык төркеме:

– Аңа үлем! – дип кычкыра-кычкыра ияреп барды.

37Ныгытма эченә керер алдыннан Паул гаскәриләр башлыгына:

– Сиңа бер нәрсә әйтергә мөмкинме? – диде.

– Син грекча беләсеңмени? – дип гаҗәпләнде теге. – 38Димәк, элегрәк фетнә күтәреп, дүрт мең юлбасарны чүлгә алып чыккан мисырлы син түгел?

39– Мин – яһүди, Киликия өлкәсендәге шактый гына танылган Тарс шәһәреннән. Синнән үтенәм, халыкка сөйләргә рөхсәт итче, – диде аңа Паул+.

40Гаскәриләр башлыгы рөхсәт бирде. Паул, баскычта басып торган килеш, халыкка ишарә ясады. Тирән тынлык урнашты һәм Паул яһүд телендә сөйли башлады.

22

Паулның үзен яклавы

22^1– Туганнар һәм аталар! Үземне яклап, берничә сүз әйтергә рөхсәт итегез, – диде Паул.

2Аның үзләре белән яһүдчә сөйләшүен ишетеп, халык бөтенләй тынып калды.

3– Мин – яһүди, – диде ул. – Киликиянең Тарс шәһәрендә тудым, Иерусалимдә тәрбияләндем. Гәмәлиилнең шәкерте булып, мине аталарыбыз Канунына җентекләп өйрәттеләр. Бүген сезнең һәммәгез Аллаһыга бирелгәндәй, мин дә – Аллаһыга бик нык бирелгән кеше+.

4Мин Гайсә юлыннан баручыларны үтергәнчегә тикле эзәрлекләдем, ир-атларны да, хатын-кызларны да богаулап, зинданнарга ташлаттым+. 5Моның шулай икәнен олуг рухани һәм өлкәннәр киңәшмәсе раслый ала. Мин алардан Дәмәшкътә яшәүче яһүди туганнарга тәгаенләнгән хат алдым. Әлеге юлдан баручы кешеләрне кулга алу һәм җәзага тарту өчен, Иерусалимгә алып килергә дип, Дәмәшкъкә бара идем+.

Паулның Хаким Гайсәгә таба борылуы хакында сөйләве

6Дәмәшкъкә якынлашып килгәндә, көн уртасындарак, кинәт күктән көчле яктылык төште һәм тирә-ягымны яктыртты+. 7Мин җиргә егылдым һәм: «Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең?» дигән тавыш ишеттем. 8Мин: «Син кем, Әфәндем?» – дип сорадым. «Мин – син эзәрлекли торган насаралы Гайсә», – диде Ул. 9Минем белән бергә булган кешеләр яктылыкны күрделәр, әмма миңа Сөйләүченең тавышын ишетмәделәр. 10Мин Аңардан: «Әфәндем, миңа нәрсә эшләргә?» – дип сорадым. «Тор да Дәмәшкъкә бар, анда сиңа дип билгеләп куелган барлык эшләр турында әйтерләр», – диде миңа Хаким Гайсә.

11Көчле яктылыктан сукырайганга, янымдагы кешеләр мине Дәмәшкъкә җитәкләп алып килделәр. 12Дәмәшкътә яшәүче диндар һәм Канунга тугрылыклы, андагы барлык яһүдиләр тарафыннан хөрмәт ителгән Һанани исемле берәү+
13яныма килеп: «Шаул туган, күзләрең ачылсын!» – диде. Шундук минем күзләрем ачылды һәм мин аны күрдем. 14«Аталарыбызның Алласы Үз ихтыярын белергә, Хак Затны күреп, Аның тавышын ишетергә сине алдан билгеләде, – диде Һанани. – 15Син барлык кешеләргә күргәннәреңне һәм ишеткәннәреңне сөйләп, Аңа шаһит булырсың+. 16Инде тагын нәрсә көтәргә? Тор һәм суга чумдыру йоласын үтә, Аның исеменә мөрәҗәгать итеп, гөнаһларыңны юып төшер», – диде ул миңа+.

17Иерусалимгә кайткач, Аллаһы йортында дога кылган вакытта, гадәти булмаган гыйбадәт кылу халәтенә килеп,+
18Хаким Гайсәне күрдем. Ул миңа: «Ашык һәм тиз арада Иерусалимнән кит, чөнки монда Минем хактагы шаһитлыгыңны кабул итмәячәкләр», – диде. 19«Хакимем! – дидем мин. – Гыйбадәтханәдән гыйбадәтханәгә йөреп, Сиңа иман итүчеләрне тотып, зинданнарга утыртуым һәм кыйнавым хакында алар беләләр. 20Синең хакта шаһитлык иткән Эстефәннең каны коелган вакытта мин анда идем. Мин аны үтерүне хупладым, үтерүчеләрнең киемнәрен саклап тордым», – дип җавап бирдем+. 21Шунда Хаким миңа: «Бар, Мин сине еракка, башка халыклар янына җибәрәм», – диде.

Паул – Рим гражданы

22Шушы сүзләрне әйткәнче, Паулны тыңладылар, ә аннары:

– Бу кешене җир йөзеннән юк итәргә! Мондый кеше яшәргә тиеш түгел, – дип кычкыра башладылар.

23Алар, акыра-акыра, өске киемнәрен күтәреп болгадылар, югарыга тузан ыргыттылар[*]. 24Шунда гаскәриләр башлыгы Паулны ныгытмага алып керергә әмер бирде. Аңа каршы шул чаклы акыруларының сәбәбен белү өчен, аны камчылап сорау алырга боерды. 25Ләкин үзен каешлар белән бәйләгән вакытта Паул янында торган йөзбашына:

– Рим гражданын камчыларга, җитмәсә, хөкем итмичә торып, рөхсәт ителәмени сезгә? – диде+.

26Йөзбашы, моны ишеткәч, гаскәриләр башлыгына барды да:

– Нәрсә эшлисең син? Бу кеше – Рим гражданы, – диде.

27Шуннан соң гаскәриләр башлыгы, Паул янына килеп:

– Әйт әле миңа, син – Рим гражданымы? – диде.

– Әйе, – дип җавап бирде Паул.

28– Мин үземнең гражданлыгымны күп акча түләп алдым, – дип әйтте гаскәриләр башлыгы.

– Ә мин Рим гражданы булып туганмын, – диде Паул.

29Аңардан сорау алырга тиеш булганнар шундук яныннан читкәрәк киттеләр, ә гаскәриләр башлыгы, Паулның Рим гражданы икәнлеген белгәч, аны бәйләгәне өчен куркуга төште.

30Икенче көнне, яһүдиләрнең Паулны нәрсә өчен гаепләүләрен төгәл белергә теләп, гаскәриләр башлыгы аның богауларын салдырды. Ул баш руханиларга, Югары киңәшмә әгъзаларының барысына җыелырга әмер бирде һәм Паулны алар алдына алып кереп бастырды.

23

Паул Югары киңәшмә алдында

23^1Югары киңәшмә әгъзаларына карап, Паул:

– Туганнар! – диде. – Бүгенге көнгә кадәр Аллаһы каршында саф вөҗдан белән яшәдем+.

2Шунда олуг рухани Һанани Паул янындагыларга аның авызына сугарга кушты+. 3Ә Паул аңа:

– Әй, агартылган дивар, сиңа Аллаһы сугачак! Син мине Канун буенча хөкем итү өчен утырасың, ә үзең, Канунга каршы килеп, миңа сугарга әмер бирәсең, – диде+.

4– Син Аллаһының олуг руханиен мыскыл итәсеңме? – диделәр аның янында торучылар+.

5– Мин, туганнар, аның олуг рухани икәнлеген белмәдем. Изге язмада: «Үз халкың белән идарә итүчене хурлама»[*], – дип язылган бит, – диде Паул+.

6Андагыларның бер өлеше – саддукейлар, икенче өлеше фарисейлар икәнлеген белеп, Паул:

– Туганнар! Ата-бабаларым фарисей булганнар, мин үзем дә – фарисей. Монда мине үлеләрнең терелүенә өмет баглавым өчен хөкем итәләр, – дип кычкырды+.

7Ул шулай дию белән, фарисейлар һән саддукейлар арасында каты бәхәс чыгып, җыелыш икегә бүленде, 8чөнки саддукейлар үледән терелү, фәрештәләр, рухларның да юклыгын исбатлыйлар, ә фарисейлар боларның барысына да ышаналар+. 9Шунда зур гауга купты, фарисей канун белгечләре бик нык бәхәсләшеп:

– Без бу кешедә һичбер начарлык тапмыйбыз. Аңа рух яки фәрештә әйткәндер, бәлки, – диделәр+.

10Ызгыш көчәйгәнлектән, гаскәриләр башлыгы Паулны өзгәләп ташлауларыннан курка башлады, шуңа күрә ул гаскәриләргә, аска төшеп, Паулны ул кешеләр арасыннан алырга һәм ныгытмага илтергә әмер бирде.

11Икенче төнне Паул янына Хаким Гайсә килде.

– Нык бул! Иерусалимдә Минем турыда ничек шаһитлык биргән булсаң, Римда да шулай шаһитлык бирергә тиешсең, – диде Ул+.

Яһүдиләрнең Паулны үтерергә сүз куешуы

12Көн тугач, кайбер яһүдиләр бергә җыелып сүз куештылар һәм Паулны үтергәнчегә тикле ашамаска, эчмәскә ант иттеләр. 13Ант итүчеләрнең саны кырыктан артык иде. 14Алар, баш руханилар һәм өлкәннәр янына килеп:

– Без, Паулны үтермичә торып, һичнәрсә ашамаска җитди рәвештә ант иттек. 15Ә сез хәзер Югары киңәшмә белән берлектә аның хакындагы эшне төгәлрәк тикшерергә телибез, дигән булып, гаскәриләр башлыгыннан аны яныгызга чыгаруын сорагыз. Без әзер торырбыз һәм ул юлда чагында, аны үтерербез, – диделәр.

16Паулның сеңлесенең углы, алар корган явыз ният турында ишетеп, ныгытмага килде һәм бу турыда Паулга әйтеп бирде. 17Паул исә, йөзбашларының берсен чакырып:

– Бу егетне гаскәриләр башлыгы янына алып бар, чөнки аның аңа әйтәсе сүзе бар, – диде.

18Йөзбашы егетне гаскәриләр башлыгы янына алып килде.

– Тоткын Паул, мине үз янына чакырып, бу егетне яныңа алып килүемне сорады. Ул сиңа нәрсәдер әйтергә тели.

19Гаскәриләр башлыгы, егетнең кулыннан тотып, читкәрәк алып китте.

– Син миңа нәрсә әйтергә телисең? – дип сорады ул аннан.

20– Яһүдиләр, Паул хакындагы эшне төгәлрәк тикшерү өчен дигән булып, иртәгә синнән Паулны Югары киңәшмә алдына китерүеңне сорарга сүз куешканнар, – дип җавап бирде егет. – 21Ләкин син аларны тыңлама, чөнки Паулны үтергәнчегә тикле ашамаска һәм эчмәскә дип ант иткән кырыктан артык кеше аны сагалап торалар. Алар инде Паулны үтерергә әзер, синең сүзеңне генә көтәләр.

22Гаскәриләр башлыгы егеткә:

– Моны миңа сөйләвең турында беркемгә дә әйтмә, – дип кайтарып җибәрде.

Паулның идарәче Филикескә җибәрелүе

23Шуннан соң гаскәриләр башлыгы ике йөзбашын чакырып алды.

– Ике йөз җәяүле, җитмеш атлы һәм ике йөз укчы гаскәр әзерләгез. Алар кичке сәгать тугызда Кайсариягә китсеннәр. 24Паулны утыртып алып барырга да атлар әзер булсын. Аны идарәче Филикес янына хәвеф-хәтәрсез алып барып җиткерегез, – диде ул аларга+.

25Һәм шундый эчтәлекле хат язды:

26«Кләүди Лусидән мөхтәрәм идарәче Филикескә сәлам!

27Яһүдиләр бу кешене тотып алганнар һәм үтерергә җыеналар иде. Мин, аның Рим гражданы икәнен белгәч, гаскәриләр белән барып, аны коткарып калдым+.

28Аннары, ни өчен гаепләүләрен белергә теләп, бу кешене яһүдиләрнең Югары киңәшмәсенә алып килдем+
29һәм гаепләүләрнең яһүдиләр Канунына кагылышлы икәнлеген белдем, ләкин аны үлемгә яки богаулауга дучар итәрлек гаепләүләр булмады+.

30Бу кешегә каршы сүз куешуны ишеткәч, аны тиз арада яныңа җибәрдем, гаепләүчеләргә аңа каршы син барында сөйләргә әмер бирдем»+.

31Шулай итеп, үзләренә бирелгән әмерне үтәп, гаскәриләр төнлә белән Паулны Антипатырга алып киттеләр. 32Ә икенче көнне, Паулны атлы гаскәриләргә тапшырып, җәяүле гаскәриләр кире ныгытмага кайттылар. 33Кайсариягә килеп җиткәч, гаскәриләр, идарәчегә хатны биреп, Паулны аның карамагына тапшырдылар. 34Идарәче хатны укып чыкты һәм Паулның кайсы өлкәдән булуын сорады. Киликиядән икәнен белгәч:+
35«Гаепләүчеләрең монда килгәч, тыңлармын сине», – диде. Ә Паулны Һируд сараенда сак астында тотарга әмер бирде.

24

Паулның Филикес каршында гаепләнүе

24^1Биш көннән олуг рухани Һанани өлкәннәр һәм канун белгече Тертул атлы бер кеше белән Кайсариягә килде. Алар Паулга каршы гаепләүләрен идарәчегә белдерделәр+. 2Паулны чакыртып китергәч, Тертул гаепләү сүзләрен башлады:

– Мөхтәрәм Филикес! Син җитәкчелек иткәндә, без озак вакыт тынычлыкта яшибез һәм кайгыртуларың аркасында бу халыкның хәле яхшы якка үзгәрә. 3Без моны һәрвакыт һәм һәр җирдә күп рәхмәтләр белән таныйбыз, – диде ул. – 4Сине озак мәшәкатьләмәс өчен, әйтергә теләгән берничә сүзебезне ачык күңел белән тыңлавыңны үтенәм.

5Бөтен дөньяда яшәүче яһүдиләр арасына фетнә салучы һәм Насара мәзһәбенең[*] башлыгы булган бу кешене чумадай куркыныч дип таптык+. 6Ул хәтта Аллаһы йортын нәҗесләргә тырышты. Ә без аны кулга алдык [һәм үз Кануныбыз буенча хөкем итәргә теләдек+. 7Әмма гаскәриләр башлыгы Луси аны безнең кулдан көч белән тартып алды. 8Аны гаепләүчеләргә яныңа килергә кушты.][*] Аны нәрсәдә гаепләвебезне син үзең аннан сорау алып белерсең, – диде Тертул.

9Яһүдиләр, әйтелгәннәрне дөрес дип раслап, бу гаепләүләргә кушылдылар.

Паулның Филикес каршында үзен яклавы

10Идарәче, сөйләргә мөмкин дип, Паулга ишарә ясады.

– Синең күп еллар буе бу халыкның хөкемчесе булуыңны белгәнгә, мин үземне ышанып яклаячакмын, – дип сүзен башлады Паул. – 11Аллаһыга табыну өчен, Иерусалимгә килгәнемә унике көннән дә артып китмәде. Моны үзең тикшерә аласың. 12Аллаһы йортында да, гыйбадәтханәләрдә дә, шәһәрдә дә кем белән булса да бәхәсләшүемне яки халык арасына фетнә салуымны күрмәделәр алар. 13Миңа хәзер гаеп ташлауларын да үзләре исбат итә алмыйлар. 14Әмма алдыгызда шуны таныйм: алар мәзһәб дип атаган юлдан барып, аталарым Алласына хезмәт итәм, Муса канунына һәм пәйгамбәрләр тарафыннан язылганнарның барысына ышанам. 15Тәкъва кешеләр дә, тәкъва булмаганнар да үледән тереләчәк дип, мин дә алар кебек үк Аллаһыга өмет баглыйм+. 16Шуңа күрә мин һәрвакыт Аллаһы алдында һәм кешеләр каршында саф вөҗдан белән яшәргә тырышам+.

17Берничә ел булмыйча торганнан соң, үз халкыма хәер-сәдака бирү өчен һәм корбан китерергә дип, Иерусалимгә кайттым+. 18Аллаһы йортында пакьләнү йоласын үтәп, шушы эшләрне башкарган вакытымда миңа тап булдылар. Яныма халык та җыелмаган иде, беркемне дә борчымадым да+. 19Анда Асия өлкәсеннән берничә яһүди бар иде. Гаепләрлек берәр нәрсәләре булса, алар каршыңа килеп басарга һәм мине гаепләргә тиешләр иде. 20Мондагы ул кешеләр югары киңәшмә алдында торган вакытымда миндә нинди явызлык тапканнарын әйтсеннәр. 21Анда булганда: «Мине хәзер үлеләрнең тереләчәгенә ышануым өчен хөкем итәләр», – дип кычкырып әйттем, башка һичнәрсә эшләмәдем, – диде Паул+.

22Хаким Гайсә юлы хакында яхшы белгән Филикес:

– Гаскәриләр башлыгы Луси килгәч, сезнең эш турында карар кылырмын, – дип, тикшерү эшен кичектерде.

23Ә йөзбашына, Паулны сак астында тотарга, ләкин дусларына аңа хезмәт күрсәтүдә комачауламаска, дигән әмер бирде.

Паул сак астында

24Берничә көннән соң Филикес үзенең яһүди хатыны Друсилла белән Паул булган урынга килде дә, Паулны чакыртып алып, аның Гайсә Мәсихкә иман итү турында сөйләгәнен тыңлады.

25Әмма Паул тәкъвалык, нәфесне тыю һәм булачак хөкем хакында сөйләгәндә, Филикес куркуга төште.

– Хәзергә җитеп торыр, вакыт тапкач чакыртырмын, – диде ул+.

26Шул ук вакытта ул Паул аңа акча бирер дип өметләнде. Шуңа күрә еш кына Паулны чакыртып, әңгәмә корып утырды. 27Әмма ике елдан Филикес урынына Порки Фисте килде. Филикес исә, яһүдиләргә ярарга теләп, Паулны тоткынлыкта калдырды.

25

Паулның кайсар хөкемен таләп итүе

25^1Өлкәгә килеп өч көн торганнан соң, Фисте Кайсариядән Иерусалимгә китте. 2Баш руханилар һәм яһүдиләрнең башлыклары, аның янына килеп, Паулны гаепләделәр. 3Үзләренә яхшылык күрсәтүне сорап, Паулны Иерусалимгә чакыртуын үтенделәр. Ә үзләре аны юлда үтерергә сүз куештылар+. 4Әмма Фисте Паулның Кайсариядә сак астында калачагын һәм тиздән үзенең шул шәһәргә барачагын әйтте.

5– Шулай итеп, – диде ул, – җитәкчеләрегез минем белән барсын һәм, ул кешенең гаебе булса, әйтсен.

6Иерусалимдә атна-ун көн булганнан соң, Фисте Кайсариягә кайтты. Икенче көнне ул хөкем итү урынына утырды да Паулны алып керергә әмер бирде. 7Паул кергәч, Иерусалимнән килгән яһүдиләр аны урап алдылар һәм аңа каршы күп санлы авыр гаепләүләр белән ябырылдылар, ләкин ул гаепләүләрне исбат итә алмадылар.

8– Мин яһүдиләр канунына да, Аллаһы йортына да, кайсарга каршы да һичнинди начарлык кылмадым, – диде Паул үзен яклап.

9Ә Фисте, яһүдиләргә ярарга теләп, Паулдан:

– Иерусалимгә барырга һәм анда, бу гаепләүләрне тикшерү өчен, хөкемем алдына басарга син ризамы? – дип сорады.

10– Мин хәзер кайсар мәхкәмәсендә торам һәм шунда хөкем ителергә тиешмен. Син үзең дә яхшы беләсең, мин яһүдиләрне үпкәләтерлек бернәрсә дә эшләмәдем+. 11Әгәр дә мин, дөрес эшләмичә, үлемгә хөкем ителерлек ниндидер эш кылганмын икән, үлем җәзасыннан баш тартырга тырышмыйм. Ә инде аларның мине гаепләүләре дөрес булмаса, мине беркем дә алар кулына тотып бирә алмый. Кайсарга мөрәҗәгать итәргә[*] телим, – диде Паул.

12Фисте киңәшчеләре белән фикерләшкәннән соң:

– Син кайсарга мөрәҗәгать итәргә теләдең һәм шуңа күрә кайсар янына китәчәксең, – диде+.

Паулның Әгрип патша алдына китерелүе

13Берничә көннән Әгрип патша белән Берники, Фистенең хәлен белү өчен, Кайсариягә килделәр. 14Алар анда байтак көннәр булганлыктан, Фисте Паулның эшен патшага тәкъдим итте:

– Монда Филикес тоткынлыкта калдырган бер кеше бар. 15Мин Иерусалимдә булганда, яһүдиләрнең баш руханилары һәм өлкәннәре, аны хөкем итүне таләп итеп, шикаять белән килделәр. 16Римлыларда, гаепләнүченең йөзенә карап гаепләүчеләре һәм гаепләүгә каршы үзен яклау мөмкинлеге булмыйча торып, кешене җәзага тарту гадәте юклыгын әйтеп җавап бирдем мин аларга. 17Алар монда килгәч, һич кичектермичә, икенче көнне үк хөкем итү урынына утырдым да ул кешене алып килергә әмер бирдем. 18Гаепләүчеләр аны гаепләргә дип сүз алдылар, ләкин мин көткән гаепләүләрнең берсен дә китермәделәр. 19Аның урынына алар үз диннәренә кагылышлы мәсьәләләр, Паул тере дип раслаган ниндидер үлгән Гайсә хакында бәхәсләштеләр+. 20Мондый мәсьәләләрне тикшерергә кыенсынып, мин аңа Иерусалимгә барырга һәм бу эш буенча шунда хөкем ителергә тәкъдим иттем. 21Әмма ул галиҗәнаб кайсар карарын сорады һәм сак астында калырга теләде. Шуңа күрә мин, кайсар янына җибәрелгәнче, аны сак астында тотарга куштым, – диде Фисте.

22Әгрип Фистегә:

– Ул кешене мин дә тыңларга теләр идем, – диде.

– Иртәгә син аны тыңларсың, – дип җавап бирде Фисте.

23Икенче көнне Әгрип һәм Берники хәрби җитәкчеләр һәм иң күренекле гражданнар белән бергә бик тантаналы рәвештә кабул итү бүлмәсенә кергәч, Фисте әмере буенча Паулны алып килделәр.

24– Әгрип патша һәм биредә утыручылар! – диде Фисте. – Иерусалимдә дә, монда да күп яһүдиләр менә шушы кешедән зарландылар. Алар ул башка яшәргә тиеш түгел, дип кычкырдылар+. 25Әмма мин, ул үлемгә хөкем ителерлек бернинди эш эшләмәгән, дип таптым һәм, ул үзе галиҗәнаб кайсарга мөрәҗәгать итәргә теләгәнлектән, аны кайсар янына җибәрергә булдым+. 26Ләкин аның хакында кайсарга нәрсә язарга да белмим. Шуңа күрә, бу тикшерүдән соң язарлык берәр нәрсә булсын иде дип, мин аны алдыгызга, бигрәк тә, Әгрип патша, синең каршыңа китердем. 27Тоткынның нинди эштә гаепләнүен күрсәтмичә, аны кайсар янына җибәрү, минемчә, уйламыйча эшләнгән эш булачак бит.

26

Паул Әгрип патша каршында

26^1Әгрип Паулга:

– Сиңа үзеңне яклап сөйләргә рөхсәт ителә, – диде.

Шунда Паул кулын күтәрде һәм үзен яклап сөйли башлады:+

2– Әгрип патша! Бүген алдыңда яһүдиләрнең барлык гаепләүләреннән үземне яклый алуыма бәхетлемен. 3Син яһүдиләрнең барлык йолаларын һәм бәхәсле фикерләрен бик яхшы белгәнгә күрә мине түземлелек белән тыңлавыңны үтенәм.

4Яшьтән үк ничек гомер иткәнлегемне, баштан ук үз халкым арасында Иерусалимдә яшәгәнлегемне барлык яһүдиләр белә+. 5Алар мине күптәннән белә һәм, теләсәләр, фарисейлар төркемендә булганлыгым – динебезнең иң таләпчән тәгълиматын тотканлыгым хакында шаһитлык бирә алалар+. 6Ә хәзер мин Аллаһы тарафыннан аталарыбызга бирелгән вәгъдәнең үтәлүен өмет итүем өчен хөкем алдында торам. 7Безнең унике ыруг, ул вәгъдәнең тормышка ашуына өмет баглап, көне-төне тырышып Аллаһыга хезмәт итә. Әгрип патша, яһүдиләр мине шушы өмет өчен гаеплиләр+.

8Кешеләр, ни өчен сез Аллаһының үлеләрне терелтүен ышанмаслык эш дип саныйсыз+?

9Дөрес, кайчандыр мин дә, Насаралы Гайсә исеменә каршы мөмкин булган бөтен нәрсәләрне эшләргә кирәк, дип уйладым+. 10Һәм Иерусалимдә шулай эшләдем дә: баш руханилардан вәкаләт алып, Аллаһының күп изгеләрен зинданнарга ташлаттым, башкалар аларны үтергәндә, мин ризалыгымны белдерә идем+. 11Гыйбадәтханәдән гыйбадәтханәгә йөреп, күп тапкырлар аларны җәзаладым һәм Гайсәгә булган иманнарын инкяр иттерергә тырыштым. Аларга карата ачуым бик көчле булганлыктан, андыйларны хәтта чит шәһәрләрдә дә эзәрлекләп йөрдем+.

Паулның Хаким Гайсәгә таба борылуы хакында сөйләве

12Тагын шундый максат куеп, баш руханилар тапшырган эш буенча һәм аларның вәкаләте белән Дәмәшкъкә барганда,+
13көн уртасындарак, әй патша, күктән төшкән бик көчле яктылык күрдем. Кояштан да яктырак ул ут минем һәм юлдашларымның тирә-ягын яктыртты. 14Без барыбыз да җиргә егылдык, һәм мин тавыш ишеттем. Ул тавыш миңа яһүд телендә: «Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең? Үгез үз хуҗасының таягына тибенгән кебек, үзеңә зыян китерәсең», – диде. 15«Син кем, Әфәндем?» – дип сорадым мин. Ул миңа әйтте: «Мин – син эзәрлекли торган Гайсә. 16Тор, аякларыңа бас! Сине хезмәтче итеп куяр өчен, хәзер күргәннәреңә һәм Минем тарафтан сиңа киләчәктә күрсәтеләчәк нәрсәләргә шаһит итәргә дип, күрендем Мин сиңа. 17Мин сине үз халкың кулыннан коткарырмын һәм башка халыклардан да саклармын: башка халыклар арасына мин җибәрәм бит сине. 18Син аларның күзләрен ачарга, аларны караңгылыктан яктылыкка, шайтан хакимиятеннән Аллаһыга таба борырга тиешсең. Шунда аларның гөнаһлары кичерелер, Миңа булган иман аша изге ителгәннәр арасында урын алырлар алар», – диде миңа Хаким Гайсә+.

19Шуңа күрә, Әгрип патша, мин, күктән иңгән күренешкә буйсынып, 20башта Дәмәшкъ һәм Иерусалим кешеләренә, аннары бөтен Яһүдия җирендә яшәүчеләргә, яһүди булмаган башка халыкларга вәгазь сөйләдем. Аларны тәүбә итеп Аллаһыга таба борылырга, тәүбә итүләрен күрсәтә торган эшләр кылырга чакырдым+. 21Менә шуның өчен яһүдиләр мине Аллаһы йортында тотып алдылар һәм үтерергә тырыштылар+. 22Ләкин Аллаһы бүгенге көнгә кадәр миңа ярдәм итә, һәм менә монда торган көе олысына да, кечесенә дә шаһитлык бирәм. Мин бары тик пәйгамбәрләр һәм Муса, киләчәктә булачак, дип, алдан әйткән хәлләр турында гына сөйлим. 23Алар Мәсихнең газап чигәргә тиешлеген һәм беренче булып үледән тереләчәген, яһүд халкына һәм башка халыкларга яктылык турындагы хәбәрне игълан итәчәген әйткәннәр иде, – диде Паул+.

24Ул үзен шулай дип яклаганда, Фисте аңа кычкырып:

– Паул, син акылыңнан шашкансың! Зур гыйлемлек сине акылдан яздыра, – диде.

25– Мин акылдан шашмадым, мөхтәрәм Фисте, – диде Паул. – Мин аек акыл белән хакыйкать сүзләре сөйлим. 26Патша болар турында белә, һәм мин аның алдында кыюлык белән сөйли алам. Бу эшләр патшаның игътибарыннан читтә калмаганлыгына шигем юк, чөнки аларның берсе дә яшерен эшләнмәде.

27Әгрип патша, пәйгамбәрләргә ышанасыңмы? Беләм, ышанасың, – диде Паул.

28Әгрип Паулга:

– Син мине шулай тиз генә мәсихче итәргә мөмкин дип уйлыйсыңмы? – диде.

29– Тиз генәме, юкмы, – диде Паул, – синең генә түгел, ә бүген мине тыңлаучыларның барысының да минем кебек булуларын Аллаһыдан үтенеп сорыйм. Әлбәттә, бу богаулардан тыш+.

30Шуннан соң патша һәм идарәче, Берники һәм алар белән утыручылар урыннарыннан тордылар 31һәм, читкәрәк китеп:

– Бу кеше үлемгә яки тоткынлыкка хөкем ителерлек һичнәрсә эшләмәгән, – дип сөйләштеләр+.

32Әгрип Фистегә:

– Кайсарга мөрәҗәгать итәргә теләмәгән булса, бу кешене азат итәргә мөмкин булган булыр иде, – диде+.

27

Паулның Римга җибәрелүе

27^1Безнең Италиягә су юлы белән баруыбыз турында карар кылынгач, Паулны һәм тагын берничә тоткынны кайсар полкының Юли атлы йөзбашына тапшырдылар+. 2Без Асия өлкәсенә бара торган Адрамут шәһәреннән булган корабка утырдык һәм йөзеп киттек. Безнең белән Тессалуникә шәһәрендә яшәүче македунияле Аристарх барды+. 3Икенче көнне Сидун шәһәренә килеп җиттек. Юли, кешелеклелек күрсәтеп, Паулга дуслары янына барырга һәм аларның кайгыртуларыннан файдаланырга рөхсәт итте. 4Сидуннан без тагын диңгезгә чыктык һәм, җил каршы булганлыктан, Кипрның җилдән ышык ягына таба йөзеп киттек. 5Киликия һәм Памфулия ярлары буйлап диңгезне кичтек тә Лукия өлкәсендәге Мура шәһәренә килеп җиттек. 6Мурада йөзбашы, Искәндәрия шәһәреннән килгән Италиягә китәчәк корабны табып, безне шул корабка утыртты+. 7Без байтак көннәр акрын йөздек һәм бик авырлык белән Книд шәһәре турысына килеп җиттек. Көчле җил аркасында бу юнәлештә бару мөмкин булмаганга күрә, Салмуни борынын узып, Критның җилдән ышык ягына юнәлдек. 8Авырлык белән яр буйлап йөзеп, Яхшы гаваньнар дигән урынга килдек. Ул урыннан ерак түгел Ласея шәһәре урнашкан иде.

9Шактый күп вакыт узганга, ураза көне дә үтеп китте һәм, диңгез буенча юлны дәвам итү куркыныч булганлыктан, Паул болай дип киңәш бирде:

10– Әфәнделәр! Хәзер диңгездә булу йөк һәм кораб өчен генә түгел, ә үзебез өчен дә куркыныч булачагын һәм күп зыян китерәчәген күрәм.

11Ләкин йөзбашы, Паулның сүзләреннән бигрәк, койрык тотучының һәм кораб хуҗасының сүзләренә күбрәк колак салды. 12Гавань кыш үткәрергә яраклы булмаганлыктан, диңгезчеләрнең күбесе аннан китәргә һәм, мөмкин булса, Критның көньяк-көнбатыш һәм төньяк-көнбатышка караган ягында урнашкан Фойникес гаванена барырга һәм шунда кышларга хәл иттеләр.

Корабның давылга эләгүе

13Көньяк җиле исә башлагач, алар, инде теләгебезгә ирештек, дип уйлап, якорь күтәрделәр, һәм без Крит яры буйлап йөзеп киттек. 14Әмма, күп тә үтмәде, төньяк-көнбатыш җиле дип аталган бик көчле җил купты+. 15Җил безнең корабны эләктереп алды да агызып алып китте, чөнки кораб җилгә каршы йөзә алмады. 16Кәүдә дип аталган кечкенә генә утрауның җилдән ышык ягына килеп чыгып, авырлык белән генә коткару көймәсен урнаштырып куя алдык. 17Аны палубага күтәргәннән соң, арканнарны кораб астыннан үткәреп, корабны бәйләп куйдылар. Суртис дип аталган сай җиргә утырудан куркып, җилкәнне төшерделәр һәм шул хәлдә кораб йөзеп йөрүен дәвам итте. 18Көчле давыл дәвам иткәнлектән, икенче көнне йөкләрне диңгезгә ташлый башладылар+. 19Ә өченче көнне үз куллары белән диңгезгә кораб җиһазларын ыргыттылар. 20Берничә көн дәвамында кояш та, йолдызлар да күренмәгәч һәм көчле давыл тынычланмаганлыктан, котылуга булган барлык өметебез югалды.

Сезнең берегез дә һәлак булмаячак

21Корабтагы кешеләр күп көннәр буе бернәрсә ашый алмагач, Паул алар арасына чыгып басты да:

– Әфәнделәр! Сүземне тыңларга һәм Криттан кузгалмаска кирәк иде. Шулай иткән булсак, бу кыенлыклар да, югалтулар да булмаган булыр иде. 22Ә хәзер сезгә киңәшем шундый: күңелегезне төшермәгез, чөнки сезнең берегез дә һәлак булмаячак, корабны гына югалтачаксыз, – диде. – 23Мин – Аллаһы кешесе һәм Аңа хезмәт итәм. Үткән төнне Аллаһының бер фәрештәсе миңа күренеп,+
24болай диде: «Курыкма, Паул! Син кайсар алдында булырга тиешсең һәм Аллаһы синең белән булган кешеләрнең барысына да тормыш бүләк итә»+. 25Менә шуңа күрә, әфәнделәр, күңелегезне төшермәгез, мин Аллаһыга инанам, бөтенесе Ул миңа әйткәнчә булыр. 26Без кайсы да булса бер утрауга килеп чыгарбыз, – диде Паул+.

27Әдрән диңгезендә йөзеп йөргәндә, ундүртенче төн уртасы җиткәч, диңгезчеләр коры җиргә якынлашуыбызны сизә башладылар. 28Алар тирәнлекне үлчәделәр – егерме сажин чамасы[*] булды. Күпмедер вакыт үткәч, тагын үлчәделәр – унбиш сажин чамасы иде. 29Ташлы урынга барып эләгүдән куркып, корабның койрык ягыннан дүрт якорь төшерделәр һәм көн тууын теләп дога кылдылар.

30Ә корабтан качарга теләп, борын яктан якорьлар төшерергә телибез, дигән сылтау белән диңгезчеләр суга көймә төшергәч, 31Паул йөзбашына һәм гаскәриләргә:

– Алар корабта калмасалар, сез котыла алмассыз, – диде.

32Шуннан соң гаскәриләр көймә бауларын чабып өзделәр, һәм көймә суга төшеп китте.

33Көн туар алдыннан, Паул һәммәсен ризык ашарга кыстады.

– Сез инде ундүртенче көн киеренке хәлдә булып, һичнәрсә ашамыйсыз. 34Шуңа күрә ашавыгызны үтенәм: бу гомерегезне саклап калу өчен зарур. Берегезнең дә башыннан бер генә бөртек чәче дә төшмәс, – диде ул+.

35Шулай дигәч, Паул, икмәкне кулларына алып, Аллаһыга шөкрана кылды һәм сындырып ашый башлады+. 36Шунда барысының да күңелләре күтәрелеп ашарга утырдылар. 37Без корабта бөтенесе ике йөз җитмеш алты җан идек. 38Ашап туйгач, корабны җиңеләйтү өчен, диңгезчеләр булган бодайны диңгезгә ташладылар.

Көймәнең җимерелүе, кешеләрнең исән калуы

39Көн тугач, диңгезчеләр алларындагы җирне танымадылар, ләкин анда сөзәк ярлы ниндидер култык күрделәр һәм, булдырып булса, кораб белән шул яр буена килеп туктарга теләделәр. 40Якорьларны чабып өзгәч, корабның койрыгында урнашкан бору ишкәкләрен ычкындырдылар һәм алгы җилкәнне җил уңаена көйләделәр. Кораб ярга таба юл алды, 41ләкин комга килеп утырды. Корабның борыны кузгатмаслык булып эләгеп калды, ә койрык өлеше дулкын көче белән җимерелә башлады.

42Гаскәриләр, тоткыннарның берәрсе йөзеп китеп качмасын дип, аларны үтерергә ниятләделәр. 43Әмма йөзбашы, Паулны коткарып калу теләге белән, аларны туктатты һәм башта йөзә белүчеләргә суга сикереп ярга чыгарга кушты+.

44– Калганнарыгыз йә такталарга, йә корабтагы берәр нәрсәгә тотынып йөзегез, – диде ул.

Шулай итеп барысы да котылып җиргә чыкты.

28

Паул Мальта утравында

28^1Исән-имин ярга чыгып җиткәч, утрауның Мальта дип аталуын белдек. 2Утрау кешеләре безгә гадәттән тыш кунакчыл булдылар. Яңгыр ява башлаганга һәм салкын булганга күрә, учак яктылар һәм безнең барыбызны да учак янына чакырдылар. 3Паул үзе җыеп алып килгән бер кочак чыбык-чабыкны учакка салгач, шунда эсседән бер зәһәр елан атылып чыгып, аның кулына ябышып калды. 4Утрау кешеләре, аның кулында асылынып торган еланны күреп, бер-берсенә:

– Бу адәм кеше үтерүче булса кирәк. Диңгездән котылса да, гаделлек алиһәсе аны исән калдырмады, – диештеләр.

5Әмма Паул еланны утка селкеп төшерде һәм аз гына да җәрәхәтләнмәде+. 6Кешеләр, ул шешенер яки кинәт егылып үләр, дип көттеләр. Әмма озак көткәннән соң, аңа һичнинди зарар булмаганлыгын күреп, фикерләрен үзгәрттеләр:

– Ул – кайсыдыр бер илаһ, – диделәр алар+.

7Шул урыннан ерак түгел утрау башлыгы Поплиның хуҗалыгы урнашкан иде. Ул безне үз йортына чакырды һәм өч көн буе дусларча кунак итте. 8Поплиның атасы бизгәк һәм корсак авыруы белән җәфаланып ята иде. Паул аның янына кереп дога кылды һәм, өстенә кулларын куеп, аны савыктырды+. 9Бу вакыйгадан соң утраудагы башка авырулар да Паул янына килделәр һәм савыктырылдылар. 10Утрауда яшәүче кешеләр безгә күп хөрмәт күрсәттеләр, ә китәргә җыенгач, кирәкле әйберләр белән тәэмин иттеләр.

Паулның Римга килүе

11Мальта утравында өч ай торганнан соң, анда кышлаган бер корабка утырып юлга чыктык. Кораб Искәндәрия шәһәренеке булып, аның борынына күк игезәкләре[*] сурәте төшерелгән иде+. 12Суракүсәй шәһәренә килеп җиткәч, анда өч көн булдык. 13Аннан Ригиун шәһәренә килдек. Икенче көнне, көньяк җиле исә башлагач, Ригиуннан киттек һәм ике көндә Потиулуй шәһәренә килеп җиттек. 14Ул шәһәрдә имандашларыбызны очраттык, һәм алар бер атнага үзләре янында калуыбызны үтенделәр.

Шулай без Римга килеп җиттек. 15Андагы имандашлар, безнең хакта ишеткәч, Аппи мәйданы һәм Өч кунакханә шәһәрләре янына тикле җитеп, безне каршы алырга килгәннәр. Аларны күргәч, Паул Аллаһыга шөкрана кылды, аның күңеле күтәрелде. 16Рим шәһәрендә Паулга сак астында ялгыз яшәргә рөхсәт ителде.

Күренекле яһүдиләр белән очрашу

17Римга килеп, өч көн торганнан соң, Паул яһүдиләрнең башлыкларын бергә җыелырга чакырды. Җыелгач, Паул аларга:

– Туганнар! Үз халкыбызга яки аталарыбызның йолаларына каршы һичбер нәрсә эшләмәсәм дә, мин Иерусалимдә тоткын булдым һәм римлылар кулына тапшырылдым, – диде. – 18Алар миннән сорау алганнан соң, үлемгә хөкем итәрлек һичнинди гаебем булмаганга күрә азат итәргә теләгәннәр иде+. 19Әмма, яһүдиләр моңа каршы килгәнлектән, мин кайсарга мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр булдым, ләкин үз халкымны нәрсәдә дә булса гаепләү максаты белән түгел. 20Шуңа күрә мин сезне очрашып сөйләшергә чакырдым. Шушы богауларым Исраил баглаган өмет өчен бит.

21Ә яһүдиләр аңа:

– Без Яһүдиядән синең хакта хатлар да алмадык, Яһүдиядән килгән туганнарның берсе дә синең хакта һичнинди хәбәр җиткермәде һәм начар сүзләр сөйләмәде. 22Хәер, без фикерләреңне үзеңнән ишетергә теләр идек, чөнки безгә билгеле булганча, һәркайда бу мәзһәбкә каршы сөйлиләр, – диделәр.

23Алар Паул белән башка бер көнне очрашырга килештеләр. Билгеләнгән көнне Паул яшәгән йортка элек килгәннән дә күбрәк кешеләр килде. Ул иртәдән кичкә тикле Аллаһы Патшалыгы хакында аңлатты, Гайсә турында Муса кануныннан һәм пәйгамбәрләр язмаларыннан дәлилләр китереп, аларны инандырырга тырышты+. 24Кайберләре аның сүзләренә инандылар, кайберләре исә ышанмадылар 25һәм бер-берсе белән килешә алмыйча таралыштылар. Алар китәргә җыенганда, Паул болай диде:

– Изге Рух сезнең аталарыгызга Ишагыйя пәйгамбәр аркылы дөрес әйткән:+

26«Бу халык янына бар да әйт:

Ничек кенә тыңласагыз да – аңламассыз,
ничек кенә карасагыз да – күрмәссез.

27Чөнки бу халыкның йөрәген май баскан.

Көчкә генә ишетә колаклары,
күзләрен дә алар йомганнар.

Әгәр шулай булмаса,
күзләре белән күрерләр,
колаклары белән ишетерләр иде.

Йөрәкләре белән аңларлар,

Миңа таба борылырлар,
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[*]+.

28Шуңа күрә сезгә мәгълүм булсын: Аллаһының коткаруы турындагы хәбәр яһүди булмаган халыкларга җибәрелгән һәм аны алар тыңларлар, – диде Паул.

[+
29Ул шулай дигәннән соң, яһүдиләр бик нык бәхәсләшә-бәхәсләшә таралыштылар.][*]

30Ә Паул үзе түләп торган йортта ике ел буе яшәде һәм янына килүчеләрнең барысын да кабул итте. 31Ул, кыюлык белән һәм каршылыкларга очрамыйча, Аллаһы Патшалыгы турында сөйләде һәм Хаким Гайсә Мәсих хакында өйрәтте+.

* 1:12 Бер шимбә көнлек юл – бер чакрым чамасы. Муса кануны буенча шимбә – яһүдиләрнең ял итү һәм гыйбадәт кылу көне. Бу көнне бер чакрымнан да ары йөрергә ярамаган.

* 1:13 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерүне яклаучы яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

* 1:20 Зәбур – Изге Китапның бер язмасы «Зәбур» дип атала (русчасы: Псалтирь).

* 1:20 Карагыз: «Зәбур», 68:26.

* 1:20 Карагыз: «Зәбур», 108:8.

* 2:9 Асия өлкәсе – Рим империясенә караган Асия өлкәсе бүгенге Төркия җиренең көньяк-көнбатыш өлешендә булган.

* 2:15 Иртәнге тугызынчы – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

* 2:21 Карагыз: «Йоил», 2:28-32.

* 2:25-28 Карагыз: «Зәбур», 15:8-11.

* 2:33 Уң як – аеруча мөһим, хөрмәтле урын.

* 2:34-35 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

* 2:42 Икмәк сындырдылар – Имандашлар бергә ашаганнар һәм Гайсә Мәсих кушкан кичке ашны уздырганнар (карагыз: Лүк 22:14-19).

* 3:11 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

* 3:22-23 Карагыз: «Канун», 18:15, 18, 19.

* 3:25 Карагыз: «Яратылыш», 22:18.

* 4:11 Карагыз: «Зәбур», 117:22.

* 4:25-26 Карагыз: «Зәбур», 2:1-2.

* 4:36 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере нигезендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

* 7:3 Карагыз: «Яратылыш», 12:1.

* 7:6-7 Карагыз: «Яратылыш», 15:13-14.

* 7:9 Карагыз: «Яратылыш», 37:28.

* 7:11-13 Карагыз: «Яратылыш», 41:54; 42:1-2; 45:3-4.

* 7:24-28 Карагыз: «Чыгыш», 2:11-14.

* 7:30-34 Карагыз: «Чыгыш», 3:1-10.

* 7:37 Карагыз: «Канун», 18:15.

* 7:40 Карагыз: «Чыгыш», 32:1.

* 7:43 Райфан илаһыгыз йолдызы – Сатурн йолдызы. Амос китабында (5:26) «Кайван» дип атала.

* 7:42-43 Карагыз: «Амос», 5:25-27.

* 7:44 Шаһитлык чатыры – сүзлектәге «Изге чатыр» сүзен карагыз.

* 7:49-50 Карагыз: «Ишагыйя», 66:1-2.

* 8:27 Сарай хезмәтчесе – грек телендәге төп нөсхәдә бу сүзнең беренче мәгънәсе евнух, печелгән кеше. Ул вакытларда сарай хезмәтчеләре булып, гадәттә, печелгән кешеләр хезмәт иткәннәр.

* 8:27 Кәндәки – Хәбәшстан патшабикәләрен шулай атаганнар.

* 8:32-33 Карагыз: «Ишагыйя», 53:7-8.

* 8:37 Иң борынгы кулъязмаларда бу аять юк.

* 9:36 Доркәс – арамей телендә «Табита», грек телендә «Доркәс» дигән исемнәр «кыр кәҗәсе» дигәнне аңлата.

* 11:28 Клавдий – 41-54 нче елларда Рим императоры.

* 12:1 Һируд патша – Яһүдия һәм Самареянең патшасы Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы.

* 13:17 Карагыз: «Чыгыш», 6:6.

* 13:20 Карагыз: «Хөкемчеләр», 2:16.

* 13:22 Карагыз: «I Патшалар», 13:14; 16:13.

* 13:32-33 Патша итеп сайланып, май сөртелгән кешене Аллаһы, ата кеше үз углын яраткандай, якын күрә. Шундый мөнәсәбәт бу өлештә Гайсәгә карый. («Зәбур», 2 нче мәдхия.)

* 13:34 Карагыз: «Ишагыйя», 55:3.

* 13:35 Карагыз: «Зәбур», 15:10.

* 13:41 Карагыз: «Хабаккук», 1:5.

* 13:47 Карагыз: «Ишагыйя», 49:6.

* 14:12 …Зевс …Гермес… – Греклар мифологиясендә Зевс – иң бөек илаһ, ә Гермес тел остасы дип саналган.

* 14:13 Каһин – мәҗүсиләрдә дин башлыгы.

* 15:16-18 Карагыз: «Амос», 9:11-12.

* 15:34 Берничә кулъязмада бу җөмлә юк.

* 16:12 …Рим хакимлегендәге Филиппуй шәһәренә… – Грек телендә «Рим колониясе» дигән сүзләр белән бирелгән. Филиппуй шәһәренең Рим императорыннан кабул итеп алынган үзидарә хокуклары булган, шәһәр Рим кануннары буенча яшәгән. Шундый колониягә күп римлылар күчеп килә торган булганнар.

* 17:19 Арейпәг – Афина шәһәре урнашкан калкулыкларның берсендә – Арес калкулыгында (грекча «Арейос Пагос») җыела торган хөкем итү шурасын шулай дип атаганнар.

* 19:38 Шикаять – кешенең гаебен күрсәткән сүз яки әләк.

* 21:8 Бу турыда 6:1-6 нчы аятьләрдән укыгыз.

* 22:23 Югарыга тузан ыргыттылар – яһүдиләрдә каты ачулануны белдерү өчен кулланылган хәрәкәт.

* 23:5 Карагыз: «Чыгыш», 22:28.

* 24:5 Мәзһәб – дини төркем.

* 24:6-8 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге өлеш тә бар.

* 25:11 Кайсарга мөрәҗәгать итәргә… – Хөкемгә тартылган Рим гражданы куллана алган иң югары мөмкинлек кайсарга мөрәҗәгать итү булган.

* 27:28 …егерме сажин чамасы… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: егерме оргуя; оргуя – озынлык үлчәү берәмлеге, 1,8 м чамасы.

* 28:11 Күк игезәкләре – греклар мифологиясендә диңгезчеләрне саклый торган ике илаһ.

* 28:26-27 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9-10.

* 28:29 Бу аять иң борынгы кулъязмаларда юк.

+ 1:1 Лүк 1:3, Марк 16:19, Лүк 24:51

+ 1:3 Маттай 28:17, Марк 16:14, Лүк 24:15-49, Яхъя 20:19-29, I Көринтлеләргә хат 15:5-7

+ 1:4 Лүк 24:49

+ 1:5 Лүк 3:3, Йоил 2:28

+ 1:6 Амос 9:11, Михә 4:8, Лүк 17:20, Лүк 19:11

+ 1:7 I Тессалуникәлеләргә хат 5:1

+ 1:8 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 8:14, Лүк 24:48-49, Марк 16:15

+ 1:9 Марк 16:19

+ 1:10 Даниил 7:9, Даниил 10:6, Марк 9:3, Яхъя 20:12

+ 1:11 Маттай 16:27

+ 1:12 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4

+ 1:13 Маттай 10:2-4, Марк 3:17-18, Лүк 6:14-16

+ 1:14 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 1:16 Лүк 22:47, Лүк 22:37, Лүк 24:44
+ 1:17 Яхъя 6:71, Яхъя 13:21
+ 1:19 Маттай 27:8
+ 1:20 Зәбур 68:26, Зәбур 108:8
+ 1:22 Лүк 3:3, Лүк 24:48

+ 1:23 Рәсүлләр 18:7, Көлессәйлеләргә хат 4:11

+ 1:24 III Патшалар 8:39, I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Рәсүлләр 15:8

+ 1:26 Гыйбрәтле сүзләр 16:33

+ 2:1 Чыгыш 23:16, Чыгыш 34:22, Левиләр 23:15, Канун 16:9, Рәсүлләр 20:16

+ 2:3 Маттай 3:11

+ 2:4 Рәсүлләр 4:31, Рәсүлләр 13:52, Лүк 24:49, Рәсүлләр 1:4-5

+ 2:11 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 13:43
+ 2:13 I Көринтлеләргә хат 14:23
+ 2:16 Йоил 2:28-32

+ 2:17 Ишагыйя 32:15, Ишагыйя 44:3, Яхәзкыл 39:29

+ 2:19 Маттай 24:30, Лүк 21:11, Ачылыш 8:7

+ 2:20 Ишагыйя 13:10, Яхәзкыл 32:7-8, Ачылыш 6:12

+ 2:21 Римлыларга хат 10:13
+ 2:22 Яхъя 3:2
+ 2:23 Лүк 22:22, Лүк 23:33
+ 2:24 Лүк 24:5-6, Римлыларга хат 8:11
+ 2:25 Зәбур 15:8-11

+ 2:27 Әюб 33:28, Зәбур 29:4, Зәбур 48:16, Зәбур 85:13, Ишагыйя 38:17

+ 2:28 Маттай 7:14, Зәбур 15:8-11, Рәсүлләр 13:35

+ 2:29 III Патшалар 2:10, Нәхәмия 3:16, Рәсүлләр 13:36

+ 2:30 II Патшалар 23:2, II Патшалар 7:12-16, Зәбур 131:11

+ 2:31 Зәбур 15:10

+ 2:33 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 2:34 Зәбур 109:1, Лүк 20:42-43

+ 2:37 Лүк 3:10, Рәсүлләр 16:30

+ 2:38 Марк 1:4, Рәсүлләр 10:48, Лүк 11:13, Рәсүлләр 8:15

+ 2:39 Эфеслеләргә хат 2:13
+ 2:44 Рәсүлләр 4:32-37
+ 3:2 Рәсүлләр 14:8
+ 3:6 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 3:7 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 9:41

+ 3:8 Ишагыйя 35:6, Рәсүлләр 14:10

+ 3:11 Яхъя 10:23, Рәсүлләр 5:12

+ 3:13 Чыгыш 3:6, Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, II Петердән хат 1:17, Лүк 23:14, Яхъя 19:12

+ 3:14 Лүк 23:18
+ 3:17 Рәсүлләр 13:27, I Тимутәйгә хат 1:13
+ 3:21 Лүк 1:69-70, Римлыларга хат 1:2

+ 3:22 Канун 18:15-16, Маттай 17:5, Рәсүлләр 7:37

+ 3:23 Левиләр 23:29, Канун 18:19
+ 3:24 I Патшалар 3:19-20
+ 3:25 Яратылыш 22:18, Яратылыш 26:4
+ 4:1 Маттай 22:23, Рәсүлләр 23:8
+ 4:3 Лүк 21:12
+ 4:6 Маттай 26:3, Лүк 3:2, Яхъя 18:13
+ 4:7 Лүк 20:2

+ 4:8 Марк 13:11, Рәсүлләр 6:10, Рәсүлләр 13:9

+ 4:9 Рәсүлләр 3:6-8

+ 4:11 Зәбур 117:22, Лүк 20:17, I Петердән хат 2:7

+ 4:12 Маттай 1:21
+ 4:14 Рәсүлләр 3:11
+ 4:19 Рәсүлләр 5:29
+ 4:21 Лүк 20:6, Лүк 22:2, Рәсүлләр 5:26
+ 4:24 Чыгыш 20:11
+ 4:26 Зәбур 2:1-2
+ 4:27 Лүк 23:1, Лүк 23:11, Рәсүлләр 3:13
+ 4:29 Эфеслеләргә хат 6:19
+ 4:31 Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 13:52
+ 4:32 Рәсүлләр 2:44
+ 4:34 II Көринтлеләргә хат 8:14

+ 4:36 Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 5:4 Вәгазьче 5:4-5
+ 5:12 Марк 16:20, Яхъя 10:23, Рәсүлләр 3:11
+ 5:15 Марк 6:55, Рәсүлләр 19:11-12

+ 5:17 Рәсүлләр 4:1, Рәсүлләр 23:8, Марк 15:10, Рәсүлләр 13:45

+ 5:18 Лүк 21:12, Рәсүлләр 4:3
+ 5:19 Рәсүлләр 12:7-10, Рәсүлләр 16:26
+ 5:26 Лүк 20:6, Лүк 22:2, Рәсүлләр 4:21
+ 5:27 Маттай 10:17, Маттай 26:59
+ 5:28 Рәсүлләр 4:17-18, Маттай 27:25
+ 5:29 Рәсүлләр 4:19
+ 5:32 Лүк 24:48, Яхъя 15:26
+ 5:33 Рәсүлләр 7:54
+ 5:34 Рәсүлләр 22:3, Иремия 26:17
+ 5:37 Саннар 1:2, I Елъязма 21:1, Лүк 2:2
+ 5:38 Кайгы җыры 3:37
+ 5:39 Ишагыйя 8:9-10

+ 5:41 Маттай 5:12, I Петердән хат 4:13-14, II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 6:1 Рәсүлләр 9:29

+ 6:3 I Тимутәйгә хат 3:8

+ 6:5 Рәсүлләр 8:5, Рәсүлләр 21:8, Рәсүлләр 2:11, Рәсүлләр 13:43

+ 6:6 I Тимутәйгә хат 4:14, I Тимутәйгә хат 5:22, II Тимутәйгә хат 1:6

+ 6:7 Рәсүлләр 12:24, Рәсүлләр 19:20
+ 6:10 Рәсүлләр 4:8, Лүк 21:15
+ 6:11 III Патшалар 21:10, Маттай 26:59
+ 6:13 Рәсүлләр 21:28

+ 6:14 Маттай 26:61, Яхъя 2:19-22, Маттай 5:17

+ 7:2 Яратылыш 11:31, Яратылыш 12:4
+ 7:3 Яратылыш 12:1
+ 7:4 Яратылыш 11:32

+ 7:5 Яратылыш 15:3, Яратылыш 18:10, Яратылыш 12:7, Яратылыш 13:15, Яратылыш 15:18

+ 7:6 Яратылыш 15:13, Чыгыш 12:40

+ 7:7 Яратылыш 15:14, Чыгыш 3:12

+ 7:8 Яратылыш 17:9-14, Яратылыш 21:2-4, Яратылыш 25:26, Яратылыш 29:31-35, Яратылыш 30:5-24

+ 7:9 Яратылыш 37:11, Яратылыш 37:28, Яратылыш 39:2

+ 7:10 Яратылыш 41:37-43
+ 7:12 Яратылыш 42:1-5
+ 7:13 Яратылыш 43:1-15, Яратылыш 45:1-4
+ 7:14 Яратылыш 45:9-10, Яратылыш 46:27

+ 7:15 Яратылыш 46:5, Яратылыш 46:28, Яратылыш 49:33, Чыгыш 1:6

+ 7:16 Яратылыш 50:25, Ешуа 24:32
+ 7:17 Чыгыш 1:7, Чыгыш 1:12
+ 7:18 Чыгыш 1:8
+ 7:19 Чыгыш 1:10-11, Чыгыш 1:16
+ 7:20 Чыгыш 2:2-3, Гыйбриләргә хат 11:23
+ 7:21 Чыгыш 2:3-10
+ 7:24 Чыгыш 2:11-12
+ 7:28 Чыгыш 2:13-14
+ 7:29 Чыгыш 2:15, Чыгыш 2:22, Чыгыш 18:3-5
+ 7:30 Чыгыш 3:2
+ 7:32 Чыгыш 3:6
+ 7:33 Ешуа 5:15
+ 7:34 Чыгыш 3:5, Чыгыш 3:8-10
+ 7:35 Чыгыш 2:14
+ 7:36 Чыгыш 14:27-31, Канун 1:3, Канун 8:2
+ 7:37 Канун 18:15, Рәсүлләр 3:22
+ 7:38 Чыгыш 19:3, Канун 5:27
+ 7:39 Чыгыш 16:3, Саннар 11:4-6
+ 7:40 Чыгыш 32:1, Чыгыш 32:23
+ 7:41 Чыгыш 32:4-6, Ишагыйя 2:8
+ 7:42 Канун 4:19, Зәбур 80:13

+ 7:43 III Патшалар 11:5-7, IV Патшалар 23:13, Амос 5:25-27

+ 7:44 Чыгыш 38:21, Ачылыш 15:5, Чыгыш 25:40

+ 7:45 Ешуа 3:14-17, Ешуа 3:10

+ 7:46 Зәбур 88:20-21, II Патшалар 7:1-2, III Патшалар 8:17

+ 7:47 III Патшалар 6
+ 7:48 III Патшалар 8:27, Рәсүлләр 17:24
+ 7:50 Ишагыйя 66:1-2

+ 7:51 Чыгыш 32:9, Канун 10:16, Канун 10:16, Иремия 4:4, Иремия 9:26, Ишагыйя 63:10, Малахи 3:6

+ 7:52 III Патшалар 18:4, II Елъязма 24:21, Иремия 2:30, Маттай 23:37

+ 7:53 Канун 33:2, Гәләтиялеләргә хат 3:19, Гыйбриләргә хат 2:2

+ 7:54 Рәсүлләр 5:33

+ 7:55 Чыгыш 24:16, Ишагыйя 6:1, Зәбур 109:1, Марк 16:19

+ 7:56 Марк 1:10, Зәбур 109:1, Даниил 7:13, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:56, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 7:58 Левиләр 24:14-16, Саннар 15:35-36, III Патшалар 21:13, Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 22:20

+ 7:59 Зәбур 30:6, Лүк 23:46
+ 7:60 Лүк 22:41, Лүк 23:34
+ 8:1 Рәсүлләр 22:20, Яхъя 16:2, Маттай 10:23

+ 8:3 Гәләтиялеләргә хат 1:13, I Көринтлеләргә хат 15:9, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 8:4 Марк 4:14, Рәсүлләр 11:19
+ 8:5 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 21:8
+ 8:7 Лүк 4:35, Марк 16:17-18

+ 8:13 Маттай 28:19, Рәсүлләр 16:33, Рәсүлләр 18:8

+ 8:14 Рәсүлләр 1:8

+ 8:15 Рәсүлләр 2:38

+ 8:16 Маттай 28:19, Рәсүлләр 19:5, Рәсүлләр 10:44, Рәсүлләр 11:15

+ 8:17 Рәсүлләр 9:17, Рәсүлләр 19:6
+ 8:22 Даниил 4:24, II Тимутәйгә хат 2:25
+ 8:24 Чыгыш 8:8
+ 8:25 Яхъя 4:39

+ 8:26 Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 10:4, Рәсүлләр 11:13, Рәсүлләр 12:7, Рәсүлләр 27:23

+ 8:27 Иремия 38:7
+ 8:29 Рәсүлләр 10:19
+ 8:31 Римлыларга хат 10:14
+ 8:33 Ишагыйя 53:7-8
+ 8:35 Лүк 24:27

+ 8:39 IV Патшалар 2:16, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:3

+ 8:40 Ешуа 13:3
+ 9:1 Рәсүлләр 8:3, Яхъя 16:2
+ 9:3 Рәсүлләр 22:6-11, Рәсүлләр 26:12-18
+ 9:7 Даниил 10:7
+ 9:10 Рәсүлләр 22:12, Яратылыш 22:1
+ 9:11 Рәсүлләр 21:39, Рәсүлләр 22:3

+ 9:15 Римлыларга хат 1:5, Гәләтиялеләргә хат 1:15-16, I Тимутәйгә хат 2:7, Иремия 1:4-5

+ 9:16 Рәсүлләр 20:23, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 9:17 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 19:6

+ 9:19 Гәләтиялеләргә хат 1:17

+ 9:21 Гәләтиялеләргә хат 1:13, Гәләтиялеләргә хат 1:23

+ 9:22 I Тимутәйгә хат 1:12, Рәсүлләр 18:28

+ 9:23 Рәсүлләр 20:3, Рәсүлләр 23:30

+ 9:25 Ешуа 2:15, I Патшалар 19:12, II Көринтлеләргә хат 11:32-33

+ 9:27 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9, I Көринтлеләргә хат 9:6, Гәләтиялеләргә хат 1:18-19

+ 9:29 Рәсүлләр 6:1
+ 9:30 Рәсүлләр 11:25
+ 9:34 Рәсүлләр 3:6

+ 9:36 Ешуа 19:46, Яхъя 13:14, I Тимутәйгә хат 2:10, I Тимутәйгә хат 5:10

+ 9:40 Маттай 9:25, Рәсүлләр 28:8, Ягъкубтан хат 5:16

+ 9:41 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7

+ 10:2 Маттай 8:10, Лүк 7:4-5
+ 10:3 Рәсүлләр 3:1
+ 10:4 Рәсүлләр 8:26, Ачылыш 8:4
+ 10:6 Рәсүлләр 9:43
+ 10:9 Рәсүлләр 11:5-14

+ 10:14 Левиләр 11:2, Канун 14:3, Яхәзкыл 4:14

+ 10:15 Марк 7:15-16, Римлыларга хат 14:14, I Тимутәйгә хат 4:4, Титуска хат 1:15

+ 10:19 Рәсүлләр 8:29
+ 10:22 Лүк 7:4-5
+ 10:25 Даниил 2:46, Рәсүлләр 16:29
+ 10:26 Ачылыш 19:10, Ачылыш 22:8-9
+ 10:28 Яхъя 4:9, Яхъя 18:28

+ 10:34 Канун 10:17, Римлыларга хат 2:11, Римлыларга хат 10:12

+ 10:35 Ишагыйя 64:5, Римлыларга хат 10:12
+ 10:36 Ишагыйя 52:7
+ 10:37 Марк 1:14

+ 10:38 Маттай 3:16, Яхъя 1:32-33, Маттай 4:24, Лүк 13:16

+ 10:42 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 17:31, I Петердән хат 4:5, II Тимутәйгә хат 4:1

+ 10:43 Лүк 24:27, Римлыларга хат 3:21
+ 10:46 Марк 16:17, I Көринтлеләргә хат 12:10
+ 10:47 Рәсүлләр 2:4
+ 10:48 Рәсүлләр 2:38
+ 11:2 Рәсүлләр 15:1, Гәләтиялеләргә хат 2:12
+ 11:3 Лүк 15:2, Гәләтиялеләргә хат 2:12
+ 11:5 Рәсүлләр 10:9-32
+ 11:9 Марк 7:19, Рәсүлләр 10:15
+ 11:12 Рәсүлләр 15:9
+ 11:13 Рәсүлләр 8:26
+ 11:15 Рәсүлләр 10:44
+ 11:16 Рәсүлләр 1:5
+ 11:17 Рәсүлләр 2:38
+ 11:19 Рәсүлләр 8:1

+ 11:22 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:1

+ 11:24 Рәсүлләр 6:5
+ 11:25 Рәсүлләр 9:30
+ 11:27 Рәсүлләр 13:1, Рәсүлләр 15:32

+ 11:28 Рәсүлләр 21:10, Маттай 24:7, Рәсүлләр 18:2

+ 12:2 Лүк 5:10, Марк 10:39
+ 12:3 Чыгыш 12:15
+ 12:4 Лүк 22:33

+ 12:5 II Көринтлеләргә хат 1:11, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 12:7 Рәсүлләр 8:26, Рәсүлләр 16:26

+ 12:10 Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 16:26

+ 12:11 Зәбур 33:7, Зәбур 90:11, II Көринтлеләргә хат 1:10

+ 12:12 Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 15:37, I Петердән хат 5:13, Көлессәйлеләргә хат 4:10, II Тимутәйгә хат 4:11, Филимунга хат 1:24

+ 12:15 Маттай 18:10-11, Гыйбриләргә хат 1:14

+ 12:17 Рәсүлләр 15:13, Рәсүлләр 21:18, Ягъкубтан хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 12:23 Даниил 5:23, Ачылыш 16:9, II Патшалар 24:16, IV Патшалар 19:35

+ 12:24 Рәсүлләр 6:7, Рәсүлләр 19:20

+ 12:25 Рәсүлләр 11:29-30, Рәсүлләр 12:12

+ 13:1 Рәсүлләр 11:27, Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 11:22, Лүк 3:1

+ 13:2 Лүк 2:37, Римлыларга хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:15

+ 13:5 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 13:6 Маттай 7:15
+ 13:9 Рәсүлләр 4:8, Рәсүлләр 6:10
+ 13:13 Рәсүлләр 15:38
+ 13:15 Лүк 8:41, Рәсүлләр 18:8
+ 13:17 Чыгыш 1:7, Чыгыш 12:51
+ 13:18 Чыгыш 16:35, Зәбур 94:10, Канун 9:7

+ 13:19 Канун 7:1, Ешуа 14:1, Хөкемчеләр 2:16, Хөкемчеләр 3:9, I Патшалар 12:11

+ 13:21 I Патшалар 8:5, I Патшалар 9:1, I Патшалар 10:1, I Патшалар 13:1

+ 13:22 I Патшалар 15:23, I Патшалар 13:14, Зәбур 88:20-21, Ишагыйя 44:28

+ 13:24 Лүк 3:3
+ 13:25 Лүк 3:16, Яхъя 1:20, Яхъя 1:27
+ 13:27 Рәсүлләр 3:17, Лүк 24:26-27
+ 13:28 Лүк 23:23
+ 13:29 Лүк 23:53
+ 13:30 Лүк 24:6
+ 13:31 Рәсүлләр 1:3, Лүк 24:48

+ 13:32 Зәбур 2:7, Гыйбриләргә хат 1:5, Гыйбриләргә хат 5:5

+ 13:34 Римлыларга хат 6:9, Ишагыйя 55:3
+ 13:35 Зәбур 15:10, Рәсүлләр 2:27
+ 13:36 III Патшалар 2:10, Рәсүлләр 2:29
+ 13:38 Маттай 1:21, I Яхъядан хат 2:12

+ 13:39 Римлыларга хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Ишагыйя 53:11, Римлыларга хат 3:28

+ 13:40 Хабаккук 1:5
+ 13:43 Рәсүлләр 2:11, Рәсүлләр 6:5
+ 13:45 Рәсүлләр 5:17

+ 13:46 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19, Маттай 10:11, Маттай 22:8, Ачылыш 3:4, Марк 12:9, Рәсүлләр 18:6

+ 13:47 Ишагыйя 49:6, Рәсүлләр 26:23
+ 13:50 I Тессалуникәлеләргә хат 2:15
+ 13:51 Маттай 10:14, Марк 6:11, Лүк 9:5
+ 13:52 Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 4:31
+ 14:1 Рәсүлләр 13:5
+ 14:3 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19
+ 14:4 Маттай 10:34, Лүк 12:51
+ 14:6 Маттай 10:23
+ 14:8 Рәсүлләр 3:2
+ 14:9 Маттай 9:2
+ 14:10 Ишагыйя 35:6, Рәсүлләр 3:8
+ 14:11 Рәсүлләр 28:6
+ 14:13 Даниил 2:46
+ 14:14 Саннар 14:6, Марк 14:63

+ 14:15 Чыгыш 20:11, I Тессалуникәлеләргә хат 1:9

+ 14:16 Михә 4:5

+ 14:17 Левиләр 26:4, Маттай 5:45, Зәбур 103:15

+ 14:19 II Көринтлеләргә хат 11:25

+ 14:22 Көлессәйлеләргә хат 1:23, Яхъя 15:20, I Петердән хат 2:21, I Петердән хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3, II Тимутәйгә хат 3:12

+ 14:23 Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 20:32
+ 14:26 Рәсүлләр 13:3
+ 15:1 Левиләр 12:3
+ 15:2 Гәләтиялеләргә хат 5:2
+ 15:7 Рәсүлләр 10:20

+ 15:8 III Патшалар 8:39, I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Рәсүлләр 1:24, Рәсүлләр 10:44, Рәсүлләр 10:47

+ 15:9 Рәсүлләр 11:12, Зәбур 50:12

+ 15:10 Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 15:11 Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 2:11, Титуска хат 3:7

+ 15:13 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубтан хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 15:17 Амос 9:11-12

+ 15:20 Даниил 1:8, I Көринтлеләргә хат 8:1, I Көринтлеләргә хат 10:19-20, Ачылыш 2:14, Левиләр 3:17, Левиләр 17:14, Канун 12:23-24

+ 15:22 I Петердән хат 5:12, II Көринтлеләргә хат 1:19, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1

+ 15:24 Гәләтиялеләргә хат 1:7, Гәләтиялеләргә хат 5:10

+ 15:28 Рәсүлләр 15:20
+ 15:32 Рәсүлләр 11:27
+ 15:35 Рәсүлләр 13:1

+ 15:37 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 13:5, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 15:38 Рәсүлләр 13:13

+ 15:40 Рәсүлләр 15:32

+ 16:1 Римлыларга хат 16:21, I Көринтлеләргә хат 4:17, Филиппуйлыларга хат 2:19, Көлессәйлеләргә хат 1:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:2, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1, I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 16:3 I Көринтлеләргә хат 9:20, Гәләтиялеләргә хат 2:3

+ 16:4 Рәсүлләр 15:28-29
+ 16:5 Рәсүлләр 6:7
+ 16:6 Рәсүлләр 18:23
+ 16:7 Филиппуйлыларга хат 1:19

+ 16:8 Рәсүлләр 20:5, II Көринтлеләргә хат 2:12, II Тимутәйгә хат 4:13

+ 16:12 Филиппуйлыларга хат 1:1
+ 16:14 Лүк 24:45
+ 16:15 Рәсүлләр 11:14, Рәсүлләр 16:33-34
+ 16:17 Даниил 3:26
+ 16:18 Марк 9:38
+ 16:21 Эзра 4:13, Эстер 3:8

+ 16:22 II Көринтлеләргә хат 6:4-5, II Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 16:24 Иремия 20:2, Иремия 29:26, I Тессалуникәлеләргә хат 2:2

+ 16:25 Зәбур 41:9, Зәбур 118:62

+ 16:26 Рәсүлләр 4:31, Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 12:7, Рәсүлләр 12:10

+ 16:27 III Патшалар 20:39, Рәсүлләр 12:19
+ 16:29 Даниил 2:46, Рәсүлләр 10:25
+ 16:30 Лүк 3:10, Рәсүлләр 2:37
+ 16:31 Марк 16:16, Римлыларга хат 10:9
+ 16:33 Рәсүлләр 11:14, Рәсүлләр 16:15
+ 16:34 Яхъя 4:53, Рәсүлләр 18:8
+ 16:37 Рәсүлләр 22:25
+ 16:39 Маттай 8:34
+ 16:40 Рәсүлләр 16:14
+ 17:1 Филиппуйлыларга хат 4:16
+ 17:2 Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 14:1
+ 17:3 Лүк 24:26-27
+ 17:5 I Тессалуникәлеләргә хат 2:14-16
+ 17:7 Лүк 23:2
+ 17:16 II Петердән хат 2:8
+ 17:19 Марк 1:27

+ 17:24 Ишагыйя 42:5, Маттай 11:25, III Патшалар 8:27, Рәсүлләр 7:48

+ 17:25 Зәбур 49:8-12, Яратылыш 2:7, Әюб 33:4
+ 17:26 Яратылыш 3:20, Канун 32:8
+ 17:28 Саннар 16:22, Әюб 12:10
+ 17:29 Ишагыйя 40:18-19, Ишагыйя 46:5

+ 17:30 I Петердән хат 1:14, Римлыларга хат 3:25-26, Эфеслеләргә хат 4:18

+ 17:31 Маттай 12:36, Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, I Петердән хат 4:5

+ 18:2 Римлыларга хат 16:3, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 4:19, Рәсүлләр 11:28

+ 18:4 Рәсүлләр 13:5

+ 18:5 I Тессалуникәлеләргә хат 3:6

+ 18:6 Яхәзкыл 18:13, Яхәзкыл 33:4, Рәсүлләр 13:46

+ 18:8 Лүк 8:41, Рәсүлләр 13:15, I Көринтлеләргә хат 1:14, Яхъя 4:53, Рәсүлләр 16:34

+ 18:15 Рәсүлләр 23:29

+ 18:18 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:1, Саннар 6:5, Саннар 6:9

+ 18:19 Рәсүлләр 19:1, Рәсүлләр 20:16
+ 18:21 Ягъкубтан хат 4:15
+ 18:23 Рәсүлләр 16:6

+ 18:24 Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 16:12, Титуска хат 3:13

+ 18:25 Лүк 3:3, Рәсүлләр 19:3

+ 18:26 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 18:27 I Көринтлеләргә хат 16:3, II Көринтлеләргә хат 3:1

+ 18:28 Рәсүлләр 9:22
+ 19:1 Рәсүлләр 18:21
+ 19:3 Рәсүлләр 18:25
+ 19:4 Лүк 3:3, Яхъя 1:7
+ 19:5 Маттай 28:19, Рәсүлләр 8:16

+ 19:6 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 9:17, Рәсүлләр 10:46

+ 19:8 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19
+ 19:12 Рәсүлләр 5:15
+ 19:13 Маттай 12:27, Марк 9:38, Лүк 9:49
+ 19:15 Лүк 4:34, Ягъкубтан хат 2:19
+ 19:18 Марк 1:5, Ягъкубтан хат 5:16
+ 19:20 Рәсүлләр 6:7, Рәсүлләр 12:24

+ 19:21 Римлыларга хат 15:26, I Көринтлеләргә хат 16:5, Римлыларга хат 15:23-24

+ 19:22 Рәсүлләр 16:1

+ 19:26 Ишагыйя 44:10-20, Иремия 10:3-6

+ 19:29 Рәсүлләр 19:29, Көлессәйлеләргә хат 4:10, Филимунга хат 1:24

+ 20:1 Рәсүлләр 19:21

+ 20:3 Рәсүлләр 9:23, Рәсүлләр 23:30

+ 20:4 Рәсүлләр 19:29, Эфеслеләргә хат 6:21, Көлессәйлеләргә хат 4:7, II Тимутәйгә хат 4:12, II Тимутәйгә хат 4:20, Титуска хат 3:12

+ 20:5 Рәсүлләр 16:8
+ 20:6 Чыгыш 12:15, Рәсүлләр 12:3
+ 20:7 I Көринтлеләргә хат 16:2, Ачылыш 1:10
+ 20:9 IV Патшалар 1:2
+ 20:10 III Патшалар 17:21, IV Патшалар 4:34

+ 20:16 Чыгыш 23:16, Чыгыш 34:22, Левиләр 23:15, Канун 16:9, Рәсүлләр 2:1

+ 20:18 Рәсүлләр 18:19, I Тессалуникәлеләргә хат 1:5

+ 20:23 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 21:33
+ 20:24 II Тимутәйгә хат 4:7
+ 20:26 Канун 8:19

+ 20:28 Яхъя 21:16-17, I Петердән хат 5:2, I Петердән хат 1:18-19

+ 20:29 Маттай 7:15, Яхъя 10:12

+ 20:30 II Петердән хат 2:1, II Көринтлеләргә хат 11:13, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 20:31 Марк 14:38

+ 20:32 Рәсүлләр 14:23, I Петердән хат 1:4

+ 20:33 I Патшалар 12:3, II Көринтлеләргә хат 7:2

+ 20:34 Рәсүлләр 18:3
+ 20:35 Маттай 10:8
+ 20:36 Рәсүлләр 21:5
+ 21:4 Рәсүлләр 20:23
+ 21:5 Рәсүлләр 20:36
+ 21:8 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 8:5

+ 21:9 IV Патшалар 22:14, Лүк 2:36, Рәсүлләр 2:17-18

+ 21:10 Рәсүлләр 11:28
+ 21:11 III Патшалар 11:30, Иремия 27:2
+ 21:12 Маттай 16:21-23

+ 21:13 Рәсүлләр 20:24, Филиппуйлыларга хат 2:17

+ 21:18 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубтан хат 1:1

+ 21:20 Римлыларга хат 10:2

+ 21:21 Римлыларга хат 2:28-29, I Көринтлеләргә хат 7:19

+ 21:23 Саннар 6:2-5, Саннар 6:13
+ 21:24 Рәсүлләр 18:18
+ 21:25 Рәсүлләр 15:29
+ 21:26 Саннар 6:9-12
+ 21:28 Рәсүлләр 6:13, Яхәзкыл 44:7
+ 21:29 Рәсүлләр 20:4
+ 21:33 Рәсүлләр 20:23, Рәсүлләр 21:11
+ 21:34 Рәсүлләр 19:32
+ 21:39 Рәсүлләр 9:11, Рәсүлләр 22:3

+ 22:3 Рәсүлләр 9:11, Рәсүлләр 21:39, Рәсүлләр 5:34, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 22:4 Рәсүлләр 8:3
+ 22:5 Рәсүлләр 9:1-2
+ 22:6 Рәсүлләр 9:3-6, Рәсүлләр 26:12-18
+ 22:12 Рәсүлләр 9:17
+ 22:15 Рәсүлләр 9:15
+ 22:16 Рәсүлләр 9:18
+ 22:17 Рәсүлләр 9:26
+ 22:20 Рәсүлләр 7:58
+ 22:25 Рәсүлләр 16:37

+ 23:1 I Көринтлеләргә хат 4:4, II Көринтлеләргә хат 1:12, II Тимутәйгә хат 1:3, Гыйбриләргә хат 13:18

+ 23:2 Рәсүлләр 24:1, III Патшалар 12:24
+ 23:3 Канун 25:1-2
+ 23:4 Яхъя 18:22
+ 23:5 Чыгыш 22:28

+ 23:6 Рәсүлләр 4:1, Филиппуйлыларга хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 15:13

+ 23:8 Маттай 22:23, Лүк 20:27
+ 23:9 Яхъя 12:29
+ 23:11 Рәсүлләр 27:23
+ 23:24 Рәсүлләр 24:3, Рәсүлләр 25:14
+ 23:27 Рәсүлләр 21:32-33, Рәсүлләр 22:27
+ 23:28 Рәсүлләр 22:30
+ 23:29 Рәсүлләр 18:15
+ 23:30 Рәсүлләр 9:23, Рәсүлләр 20:3
+ 23:34 Рәсүлләр 21:39
+ 24:1 Рәсүлләр 23:2
+ 24:5 Лүк 23:2
+ 24:6 Рәсүлләр 21:27-29

+ 24:15 Даниил 12:2, Ачылыш 20:6, Ачылыш 20:13

+ 24:16 Рәсүлләр 23:1, Гыйбриләргә хат 13:18

+ 24:17 Римлыларга хат 15:25-28, I Көринтлеләргә хат 16:1, Гәләтиялеләргә хат 2:10

+ 24:18 Рәсүлләр 21:26
+ 24:21 Рәсүлләр 23:6
+ 24:25 Рәсүлләр 17:32
+ 25:3 Рәсүлләр 23:12
+ 25:10 Римлыларга хат 13:1
+ 25:12 Рәсүлләр 23:11
+ 25:19 Рәсүлләр 18:15, Рәсүлләр 23:29
+ 25:24 Рәсүлләр 22:22
+ 25:25 Лүк 23:14, Рәсүлләр 23:29

+ 26:1 Зәбур 118:46, Маттай 10:18, Рәсүлләр 9:15

+ 26:4 Гәләтиялеләргә хат 1:13
+ 26:5 Рәсүлләр 23:6, Филиппуйлыларга хат 3:5
+ 26:7 Маттай 19:28, Ягъкубтан хат 1:1
+ 26:8 I Көринтлеләргә хат 5:12
+ 26:9 Яхъя 16:2, I Тимутәйгә хат 1:13
+ 26:10 Рәсүлләр 8:3
+ 26:11 Рәсүлләр 9:1
+ 26:12 Рәсүлләр 9:3-6, Рәсүлләр 22:6-11

+ 26:18 Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 42:7, Гыйбриләргә хат 2:14-15

+ 26:20 Рәсүлләр 9:20

+ 26:21 Рәсүлләр 21:27, Рәсүлләр 21:30

+ 26:23 I Көринтлеләргә хат 15:20, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Ачылыш 1:5, Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Рәсүлләр 13:47

+ 26:29 Рәсүлләр 21:33
+ 26:31 Рәсүлләр 23:29
+ 26:32 Рәсүлләр 25:12
+ 27:1 Рәсүлләр 25:12
+ 27:2 Рәсүлләр 19:29
+ 27:6 Рәсүлләр 28:11
+ 27:14 Марк 4:37
+ 27:18 Юныс 1:5
+ 27:23 Рәсүлләр 8:26
+ 27:24 Рәсүлләр 23:11
+ 27:26 Рәсүлләр 28:1

+ 27:34 I Патшалар 14:45, II Патшалар 14:11, III Патшалар 1:52, Лүк 21:18

+ 27:35 Маттай 15:36
+ 27:43 Рәсүлләр 27:3
+ 28:5 Зәбур 90:13, Марк 16:18, Лүк 10:19
+ 28:6 Рәсүлләр 14:11
+ 28:8 Рәсүлләр 9:40, Ягъкубтан хат 5:16
+ 28:11 Рәсүлләр 27:6
+ 28:18 Рәсүлләр 23:29, Рәсүлләр 26:31-32
+ 28:23 Лүк 24:27
+ 28:25 Маттай 15:7

+ 28:27 Ишагыйя 6:9-10, Маттай 13:15, Марк 4:12, Яхъя 12:40

+ 28:28 Ишагыйя 40:5, Лүк 3:6

+ 28:31 Рәсүлләр 4:29, Эфеслеләргә хат 6:19

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/TTR/TTR/Изге-Язма__Tran.azw3

Сүзлек

Сүзлек

1. А
2. Ә
3. Б
4. В
5. Г
6. Д
7. Җ
8. З
9. И
10. Й
11. К
12. Л
13. М
14. О
15. Ө
16. П
17. Р
18. С
19. Т
20. У
21. Ү
22. Ф
23. Х
24. Һ
25. Ч
26. Ш
27. Э
28. Ю
29. Я

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз
гр. – грек телендә
рус. – рус телендә
яһ. – яһүд телендә
б. э. к. – безнең эрага кадәр
б. э. – безнең эраның

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4, 22).

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип

К. Канунчы.

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән

К. Кальга.

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13, 15);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан

К. Иблис.

Шакшы рух

К. Явыз рух.

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт

К. Дан.

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре

Китапларның тулы һәм кыскартылган исемнәре

Иске Гаһед

Яратылыш | Яратылыш
Чыгыш | Чыгыш
Левиләр | Левиләр
Саннар | Саннар
Канун | Канун
Нун углы Ешуа | Ешуа
Хөкемчеләр | Хөкемчеләр
Рут | Рут
Патшалар (беренче китап) | I Патшалар
Патшалар (икенче китап) | II Патшалар
Патшалар (өченче китап) | III Патшалар
Патшалар (дүртенче китап) | IV Патшалар
Елъязма (беренче китап) | I Елъязма
Елъязма (икенче китап) | II Елъязма
Эзра | Эзра
Нәхәмия | Нәхәмия
Эстер | Эстер
Әюб | Әюб
Зәбур | Зәбур
Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре | Гыйбрәтле сүзләр
Вәгазьче | Вәгазьче
Җырлар җыры | Җырлар җыры
Ишагыйя пәйгамбәр | Ишагыйя
Иремия пәйгамбәр | Иремия
Кайгы җыры | Кайгы җыры
Яхәзкыл пәйгамбәр | Яхәзкыл
Даниил пәйгамбәр | Даниил
Һошея пәйгамбәр | Һошея
Йоил пәйгамбәр | Йоил
Амос пәйгамбәр | Амос
Убадия пәйгамбәр | Убадия
Юныс пәйгамбәр | Юныс
Михә пәйгамбәр | Михә
Нахум пәйгамбәр | Нахум
Хабаккук пәйгамбәр | Хабаккук
Сефания пәйгамбәр | Сефания
Хәггәй пәйгамбәр | Хәггәй
Зәкәрия пәйгамбәр | Зәкәрия
Малахи пәйгамбәр | Малахи

Яңа Гаһед

Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр | Маттай
Марк бәян иткән Яхшы хәбәр | Марк
Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр | Лүк
Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр | Яхъя
Рәсүлләрнең эшләре | Рәсүлләр
Ягъкубтан хат | Ягъкубтан хат
Петердән беренче хат | I Петердән хат
Петердән икенче хат | II Петердән хат
Яхъядан беренче хат | I Яхъядан хат
Яхъядан икенче хат | II Яхъядан хат
Яхъядан өченче хат | III Яхъядан хат
Яһүдәдән хат | Яһүдәдән хат
Паулдан римлыларга хат | Римлыларга хат
Паулдан көринтлеләргә беренче хат | I Көринтлеләргә хат
Паулдан көринтлеләргә икенче хат | II Көринтлеләргә хат
Паулдан гәләтиялеләргә хат | Гәләтиялеләргә хат
Паулдан эфеслеләргә хат | Эфеслеләргә хат
Паулдан филиппуйлыларга хат | Филиппуйлыларга хат
Паулдан көлессәйлеләргә хат | Көлеcсәйлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат | I Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат | II Тессалуникәлеләргә хат
Паулдан Тимутәйгә беренче хат | I Тимутәйгә хат
Паулдан Тимутәйгә икенче хат | II Тимутәйгә хат
Паулдан Титуска хат | Титуска хат
Паулдан Филимунга хат | Филимунга хат
Гыйбриләргә хат | Гыйбриләргә хат
Ачылыш | Ачылыш

Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

Географик Карталар

1. Борынгы Шерык
2. Мисырдан Кәнганга
3. Исраил Ыругларының Биләмәләре

4. Шаул, Давыт Һәм Сөләйман Идарә Иткән Заманнарда Исраил Патшалыгы

5. Исраил Һәм Яһүдә Патшалыклары
6. Гайсә Мәсих Заманында Рим Империясе
7. Гайсә Мәсих Заманында Фәләстин Җире
8. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәре

9. Гайсә Мәсих Заманында Иерусалим Шәһәрендәге Аллаһы Йортының Сызымы

10. Рәсүл Паулның Сәяхәте 1-2

11. Рәсүл Паулның Сәяхәте 3-4

12. Ачылыш Китабында Телгә Алынган Җиде Бердәмлек

Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Table of Contents

Изге Язма

Рәсүлләр

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28

Сүзлек

Адәм Углы
Аклау
Аллаһы
Аллаһы Бәрәне
Аллаһы сандыгы
Аллаһыга таба борылу
Аллаһы йорты
Аллаһы Патшалыгы
Аллаһының изге кешесе
Арам
Арамей теле
Ата
Аширә
Ашторет
Ашшур
Әгрип
Бабил
Багал
Бердәмлек
Боерыклар сандыгы
Вакыт хисабы
Гаеп йолу корбаны
Гәлиләя
Гөнаһ
Гөнаһ йолу корбаны
Гөнаһ йолу көне
Грек теле
Гыйбадәтханә
Дан
Җинаять
Зәбур
Иблис
Изге
Изге Рух
Изге Рух белән сугарылу
Изге чатыр
Изге Язма
Икмәк бүләге
Илленче көн бәйрәме
Иман итүче
Иман итүчеләр бердәмлеге
Инҗил
Иске Гаһед
Исраил
Йолып алу
Йөзем изгеч
Кайгы киеме
Кайсар
Калкулык / Калку җир
Кальга
Камышлы диңгез
Канун
Канунчы / Канун белгече
Кәнган
Кәтип
Керубимнәр
Килданиләр
Килешү
Килешү сандыгы
Кирмән
Корбан
Коткаручы
Котылу бәйрәме
Кулларны кую
Кулъязма төргәге
Күкләр Патшалыгы
Ладан
Май сөртү
Мәаб
Мәзбәх
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихчеләр
Мәҗүсиләр
Мирра
Очрашу чатыры
Өлкәннәр
Пакь, чиста булу (булмау)
Пәйгамбәрләр
Пелешет
Пелештиләр
Раббы
Раббы йорты
Раббының көне / Раббы көне
Рәсүл
Рим
Рухани
Саддукейлар
Самарея
Сикомор
Синай тавы
Сөннәткә утырту
Сөннәтсезләр
Стан
Суга чумдыру йоласы
Сугыш арбасы
Су җыю чокыры
Татулык корбаны
Тәкъвалык
Тәүбә итү
Тәүрат
Төргәк / Төргәкле китап
Төче күмәч бәйрәме
Тулаем яндыру корбаны
Туммим һәм Урим
Тупас тукыма
Ураза тоту
Урим һәм туммим / Урим
Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы
Фарисейлар
Фарсы
Фатихалау
Фәрештә
Фиргавен
Фойникә
Хаким
Хаклык / Хак булу
Хач
Хөкемдарлык таягы
Хуҗа-Хаким
Һируд
Һүссөп
Чатырлар бәйрәме
Шайтан
Шакшы рух
Шаһитлык чатыры
Шәһәр капкасы
Шәраб бүләге
Шефела
Шимбә көн
Шөһрәт
Эдом
Эфод
Югары киңәшмә
Явыз рух
Яхшы хәбәр
Яһүд теле
Яһүдә
Яңа ай бәйрәме
Яңа Гаһед
Китапларның Тулы Һәм Кыскартылган Исемнәре
Исраилнен Унике Тармагы

Изге Язманың Татар Телендә Нәшер Ителгән Өлешләре

Географик Карталар

- Борынгы Шерык
- Мисырдан Кәнганга
- Исраил ыругларының биләмәләре

- Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

- Исраил һәм Яһүдә патшалыклары
- Гайсә Мәсих заманында Рим империясе
- Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире
- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

- Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

- Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

- Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

- Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек